Bebekler, kendilerine düzenli ve duyarlı biçimde bakan yetişkinlere bağlanmaya hazır olarak dünyaya gelir. Ancak bazı çocuklar hayatlarının ilk yıllarında bu fırsatı bulamaz: Kalabalık kurumlarda, sık sık değişen bakıcılarla ya da ağır ihmal koşullarında büyürler. Bu çocukların bir kısmında, bağlanma ihtiyacının karşılanmamasıyla ilişkili ciddi güçlükler ortaya çıkabilir. Ruh sağlığı alanında bu güçlükler bağlanma bozuklukları olarak adlandırılır.
Bu yazıda DSM-5'te tanımlanan iki bağlanma bozukluğunu, bu bozuklukların nasıl ortaya çıktığını, sık karıştırıldıkları durumlardan nasıl ayrıldıklarını ve çocukların iyileşmesini destekleyen yolları ele alıyoruz. Önemli bir not: Güvensiz bağlanma ile bağlanma bozukluğu aynı şey değildir.
Güvensiz bağlanma ile bağlanma bozukluğu arasındaki fark
Bağlanma kuramında güvenli, kaçınan, kaygılı-kararsız ve dağınık bağlanma örüntülerinden söz edilir. Kaçınan ya da kaygılı bağlanma, çocuğun kendisine bakım veren kişiyle kurduğu ilişkinin niteliğini anlatır ve toplumda oldukça yaygındır. Bu örüntüler bir hastalık ya da bozukluk değildir; çocuğun bakım verenin yanıtlarına uyum sağlamak için geliştirdiği stratejilerdir.
Bağlanma bozukluğu ise çok daha nadir görülen ve farklı bir durumdur. Burada sorun, çocuğun belirli bir bakım verenle kurduğu bağın niteliği değil, ağır yoksunluk nedeniyle seçici bir bağlanma ilişkisinin hiç kurulamaması ya da çok zayıf kalmasıdır. Bu yüzden bağlanma bozuklukları neredeyse her zaman ağır ihmal, kurum bakımı ya da bakım verenlerin sık sık değişmesi gibi olağan dışı koşullarla ilişkilidir.
Bilimsel arka plan: Kurum bakımı üzerine çalışmalar
Bağlanma bozuklukları üzerine bilgimizin önemli bir kısmı, kurumlarda büyüyen çocuklarla yapılan çalışmalardan gelir. 1970'lerde Barbara Tizard ve arkadaşları, Londra'da fiziksel bakımın iyi olduğu ama bakım verenlerin çocuklarla duygusal bağ kurmamaları yönünde yönlendirildiği kurumlarda büyüyen çocukları izledi. Çocukların bir kısmı duygusal olarak geri çekilmiş ve tepkisizken, bir kısmı tanıdık ya da yabancı ayırt etmeksizin herkese yakınlık gösteriyordu. Bu iki örüntü, bugün DSM-5'te tanımlanan iki bağlanma bozukluğunun öncülleridir.
Daha sonra Romanya'daki kurumlarda büyüyen çocuklarla yürütülen geniş çaplı çalışmalar, hem İngiltere'ye evlat edinilen Romen çocukları izleyen araştırmalar hem de Bükreş Erken Müdahale Projesi, bu alandaki en önemli bulguları sağladı. Zeanah ve arkadaşlarının çalışması, kurumlarda büyüyen çocukların çok azında güvenli bağlanma bulunduğunu ve bağlanma bozukluğu belirtilerinin yaygın olduğunu göstermiştir. Aynı projede çocukların bir kısmının nitelikli koruyucu ailelere yerleştirilmesi, erken ve kararlı bir bakım ortamının belirtileri belirgin biçimde azaltabildiğini ortaya koymuştur.
Reaktif bağlanma bozukluğu
Reaktif bağlanma bozukluğunda çocuk, bakım veren yetişkinlere karşı sürekli olarak ketlenmiş ve duygusal olarak geri çekilmiş bir tutum sergiler. DSM-5'e göre temel özellikler şunlardır:
Çocuk sıkıntılı olduğunda nadiren teselli arar ya da teselliye yanıt verir.
Başkalarıyla en düşük düzeyde sosyal ve duygusal etkileşim kurar.
Olumlu duygu ifadesi sınırlıdır.
Yetişkinlerle olağan, tehdit içermeyen etkileşimlerde bile açıklanamayan huzursuzluk, üzüntü ya da korku atakları yaşayabilir.
Çocuk ağır ihmal, bakım verenlerin sık değişmesi ya da seçici bağlanmanın gelişmesine olanak vermeyen ortamlarda yetersiz bakım deneyimlemiştir.
Belirtiler beş yaşından önce ortaya çıkar ve çocuğun gelişimsel yaşı en az dokuz aydır.
Reaktif bağlanma bozukluğu belirtileri, çocuk nitelikli ve tutarlı bir bakım ortamına kavuştuğunda genellikle belirgin biçimde azalır. Bu, bozukluğun temelinde bağlanma kapasitesinin olmaması değil, bağlanma fırsatının olmaması yattığını gösterir.
Ketlenmemiş sosyal ilişki bozukluğu
Bu bozuklukta tablo tersidir: Çocuk, tanımadığı yetişkinlere karşı yaşına uygun olmayan ölçüde yakın ve çekincesiz davranır. Belirtiler şunlardır:
Tanımadığı yetişkinlere yaklaşmakta ve onlarla etkileşime girmekte belirgin bir çekincesizlik.
Kültüre ve yaşa uygun olmayan ölçüde aşırı samimi sözel ya da fiziksel davranışlar.
Yabancı bir ortamda uzaklaştıktan sonra bakım verenini kontrol etmeme.
Tanımadığı bir yetişkinle hiç tereddüt etmeden gitmeye istekli olma.
Ketlenmemiş sosyal ilişki bozukluğunun belirtileri, çocuk iyi bir bakım ortamına kavuştuktan sonra da bir süre devam edebilir. Bu çocukların güvenliği açısından, yabancılarla ilişki konusunda sınırları öğrenmeleri özellikle önemlidir.
Sık karıştırılan durumlar
Bağlanma bozuklukları sık görülen tanılar değildir ve dikkatli bir değerlendirme gerektirir. Benzer görünebilen bazı durumlar şunlardır:
Otizm spektrum bozukluğu: Sosyal etkileşimde güçlükler görülse de otizmde sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar ve ilgiler bulunur; ayrıca otizm, ağır ihmal öyküsü olmadan da ortaya çıkar. Otizmli çocuklar bakım verenlerine bağlanır; bağlanmayı ifade etme biçimleri farklı olabilir.
DEHB: Ketlenmemiş sosyal ilişki bozukluğundaki dürtüsellik DEHB ile karıştırılabilir; ancak DEHB'de yabancılara karşı seçici olmayan yakınlık temel özellik değildir.
Depresyon ve travma sonrası stres: İhmal ve istismar öyküsü olan çocuklarda bu durumlar da görülebilir ve bağlanma bozukluklarıyla birlikte bulunabilir.
Güvensiz bağlanma: Yukarıda belirttiğimiz gibi, güvensiz bağlanma bir bozukluk değildir ve bağlanma bozukluğu tanısıyla karıştırılmamalıdır.
Son yıllarda internette “bağlanma bozukluğu” için yayılan ve neredeyse her davranış sorununu bu başlık altında toplayan listeler, gereksiz kaygıya ve yanlış etiketlemeye yol açabiliyor. Amerikan Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Akademisi'nin kılavuzu, tanının yalnızca ağır yoksunluk öyküsü ve dikkatli bir klinik değerlendirme ile konması gerektiğini vurgular.
İyileşmeyi destekleyen yollar
Bağlanma bozukluklarında iyileşmenin temeli, çocuğa kararlı, duyarlı ve süreklilik gösteren bir bakım ilişkisi sunmaktır. Koruyucu aile, evlat edinme ya da kurum bakımında bakım verenlerin sabitlenmesi bu nedenle kritik önemdedir. Araştırmalar, ne kadar erken yaşta nitelikli bir bakım ortamı sağlanırsa iyileşmenin o kadar belirgin olduğunu gösteriyor.
Bu süreçte bakım verenlerin desteklenmesi de çok önemlidir. Bağlanma güçlükleri yaşayan çocuklar, kendilerine yaklaşan yetişkinleri başlangıçta reddedebilir, teselliyi kabul etmeyebilir ya da herkese aynı yakınlığı gösterebilir. Bu davranışlar bakım verenlerde hayal kırıklığı ve yetersizlik duyguları uyandırabilir. Bakım verenlerin çocuğun davranışlarını kişisel bir reddediliş olarak değil, geçmiş deneyimlerin izi olarak anlamaları, sabırlı ve tutarlı kalmalarını kolaylaştırır.
Kanıta dayalı müdahaleler, genellikle doğrudan bakım veren ile çocuk arasındaki ilişkiyi güçlendirmeye odaklanır. Bakım verenlerin çocuğun sinyallerini fark etmesini, onu yatıştırmasını ve çocuğun öncülüğünü izlemesini destekleyen programlar, bu alanda umut verici sonuçlar göstermiştir. Çocuğu bakım vereninden ayırarak yapılan ya da zorlayıcı yöntemler içeren “bağlanma terapileri” ise bilimsel olarak desteklenmez ve zararlı olabilir.
Okulda ve sosyal yaşamda
Bağlanma güçlükleri yaşayan çocuklar okula başladıklarında yeni zorluklarla karşılaşabilir. Reaktif bağlanma bozukluğu öyküsü olan bir çocuk öğretmenine ve arkadaşlarına mesafeli durabilir, zorlandığında yardım istemekte güçlük çekebilir ya da duygularını göstermekten kaçınabilir. Ketlenmemiş sosyal ilişki bozukluğu belirtileri gösteren bir çocuk ise tanımadığı yetişkinlere aşırı yakınlık gösterebilir, sınıftaki her yetişkine sarılmak isteyebilir ya da okul gezilerinde gruptan kolayca ayrılabilir.
Öğretmenlerin çocuğun geçmişi hakkında, çocuğun mahremiyetini koruyacak ölçüde bilgilendirilmesi, onların bu davranışları doğru anlamlandırmasına yardımcı olur. Sınıfta çocuk için tutarlı bir yetişkin belirlemek, günlük rutinleri öngörülebilir tutmak, geçişleri önceden haber vermek ve çocuğun güvenliği için açık kurallar koymak yararlıdır. Akran ilişkilerinde destek de önemlidir: Sıra beklemek, paylaşmak ve kişisel alanı korumak gibi sosyal beceriler, bu çocuklarda kendiliğinden gelişmeyebilir ve sabırla öğretilmesi gerekebilir.
Uzun vadede neler beklenir?
Kurum bakımında büyüyen çocukları ergenlik ve genç yetişkinliğe kadar izleyen çalışmalar, umut verici ama gerçekçi bir tablo çiziyor. Erken yaşta nitelikli bir bakım ortamına kavuşan çocukların büyük bölümü, akranlarına benzer bir gelişim gösterebiliyor. Reaktif bağlanma bozukluğu belirtileri iyi bir bakım ortamında belirgin biçimde azalırken, ketlenmemiş sosyal ilişki belirtilerinin bir kısmı ergenliğe kadar sürebiliyor. Bazı çocuklarda ise dikkat, duygu düzenleme ve ilişki kurmada güçlükler devam edebiliyor.
Bu bulgular, erken müdahalenin önemini ve uzun soluklu desteğin gerekliliğini birlikte vurgular. Bağlanma güçlüğü yaşayan çocuklar, kendilerine sabırla eşlik eden, onları kolay vazgeçmeden seven yetişkinlerle iyileşebilir. Her yeni güvenli deneyim, çocuğun “İnsanlara güvenebilirim” inancını yeniden inşa etmesine katkıda bulunur.
Evlat edinen ve koruyucu aileler için: Beklentileri ayarlamak
Evlat edinen ya da koruyucu aile olan ebeveynler, çocuğa sevgi dolu bir yuva sunduklarında bağın hızla kurulacağını umabilir. Oysa bağlanma güçlüğü yaşayan bir çocuk için güven, zaman alan bir süreçtir. Çocuk ilk haftalarda ya da aylarda yakınlığı reddedebilir, sınırları sınayabilir ya da yeni ebeveynlerine diğer yetişkinlerden farklı davranmayabilir. Bu davranışlar ebeveynin bir başarısızlığı değil, çocuğun geçmişte öğrendiklerinin yansımasıdır. Beklentileri gerçekçi tutmak, küçük ilerlemeleri fark etmek ve çocuğun hızına saygı göstermek hem çocuğu hem de ebeveyni korur. Bu yolculukta deneyimli uzmanlardan ve benzer süreçlerden geçen ailelerden destek almak, ebeveynlerin dayanıklılığını artırır ve çocukla kurulan bağı güçlendirir.
Bakım verenler için öneriler
Öngörülebilir rutinler kurun: Uyku, yemek ve oyun saatlerinin düzenli olması, çocuğa dünyanın öngörülebilir olduğunu öğretir.
Çocuğun sinyallerini izleyin: Çocuk teselli aramasa bile sıkıntılı olduğunu fark ettiğinizde ona yaklaşın; teselliyi sunmaya devam edin.
Yakınlığı zorlamayın: Çocuğun hızına saygı gösterin. Güven, baskıyla değil, tekrar eden olumlu deneyimlerle gelişir.
Bakım verenleri sınırlayın: Özellikle başlangıçta çocuğun temel ihtiyaçlarının mümkün olduğunca aynı birkaç kişi tarafından karşılanması önemlidir.
Yabancılarla sınırlar: Ketlenmemiş sosyal ilişki belirtileri gösteren çocuklara, tanımadıkları kişilerle ilişki konusunda yaşına uygun kuralları sakin ve tekrarlayan biçimde öğretin.
Kendinize destek alın: Bu süreç uzun ve yorucu olabilir. Uzman desteği ve benzer deneyimleri paylaşan ailelerle iletişim, bakım verenlerin dayanıklılığını artırır.
Sıkça sorulan sorular
Güvensiz bağlanma bir bozukluk mudur?
Hayır. Kaçınan ya da kaygılı bağlanma gibi güvensiz bağlanma örüntüleri yaygındır ve bir bozukluk değildir. Bağlanma bozuklukları ise ağır ihmal ya da kurum bakımı gibi olağan dışı koşullarla ilişkili, çok daha nadir görülen durumlardır.
Reaktif bağlanma bozukluğu nedir?
Ağır yoksunluk koşullarında büyüyen çocuklarda görülen, çocuğun sıkıntılı olduğunda nadiren teselli araması, sosyal ve duygusal etkileşiminin çok sınırlı olması ve olumlu duygu ifadesinin az olmasıyla karakterize bir durumdur.
Bağlanma bozukluğu iyileşir mi?
Kararlı, duyarlı ve süreklilik gösteren bir bakım ortamı sağlandığında, özellikle reaktif bağlanma bozukluğu belirtileri belirgin biçimde azalabilir. Ne kadar erken müdahale edilirse iyileşme o kadar güçlü olur.
Bağlanma bozukluğu otizmle karıştırılır mı?
Karıştırılabilir; ancak otizmde sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar ve ilgiler bulunur ve ağır ihmal öyküsü gerekmez. Bu nedenle tanı mutlaka dikkatli bir klinik değerlendirmeyle konmalıdır.
Bağlanma bozukluğu olan çocuk okulda nasıl desteklenir?
Çocuk için tutarlı bir yetişkin belirlemek, rutinleri öngörülebilir tutmak, geçişleri önceden haber vermek, güvenlik için açık kurallar koymak ve sosyal becerileri sabırla öğretmek okulda en etkili destek yollarıdır.
Kurumda büyüyen her çocukta bağlanma bozukluğu görülür mü?
Hayır. Kurum bakımı riski artırsa da bu çocukların önemli bir kısmında bağlanma bozukluğu gelişmez. Bakımın niteliği, bakım verenlerin sürekliliği ve çocuğun ne kadar erken yaşta aile ortamına kavuştuğu belirleyici etkenlerdir. Erken ve kararlı bir bakım, belirtilerin ortaya çıkmasını ya da sürmesini büyük ölçüde önleyebilir.
Kaynaklar
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5. baskı). American Psychiatric Publishing.
Rutter, M., Sonuga-Barke, E. J., Beckett, C. ve ark. (2010). Deprivation-specific psychological patterns: Effects of institutional deprivation. Monographs of the Society for Research in Child Development, 75(1).
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Koruyucu aile ya da evlat edinme sürecinde çocuğunuzla bağ kurmaya dair sorularınızı bir uzmanla konuşabilirsiniz. Online terapi için başvurun →
