Bazı Şeyler Ertelenmeli: Endişe Erteleme Tekniği Nasıl Uygulanır?

Endişelerinizi kontrol edemediğinizi mi düşünüyorsunuz? Endişe erteleme tekniği nedir, nasıl uygulanır, araştırmalar ne diyor? Adım adım bir rehber.

Affekt Editör·
Bazı Şeyler Ertelenmeli: Endişe Erteleme Tekniği Nasıl Uygulanır?

Endişe erteleme, kaygınızı artıran ya da tetikleyen düşünceleri o an ele almak yerine, gün içinde belirlediğiniz kısa bir “endişe zamanına” bırakmanızı sağlayan bir tekniktir. Pek çok kişi endişelerini kontrol edemediğini söyler; bu yöntem ise endişenin aslında kontrol edilebilir olduğunu, bunu sizin yapabileceğinizi deneyimleyerek görmenizi sağlar.

Bu yazıda endişenin ne olduğunu, neden bu kadar yapışkan olduğunu, endişe erteleme tekniğinin nasıl uygulandığını ve araştırmaların bu yöntem hakkında ne söylediğini adım adım ele alıyoruz. Yazının sonunda tekniği hemen bugün denemeniz için pratik bir plan da bulacaksınız.

Endişe nedir?

Endişe, gelecekte olabilecek olumsuz olaylar hakkında tekrar tekrar düşünmek ve bu olasılıkları zihinde çözmeye çalışmaktır. “Ya işimi kaybedersem?”, “Ya sınavda başarısız olursam?”, “Ya çocuğuma bir şey olursa?” gibi “ya ... olursa” ile başlayan sorular endişenin tipik dilidir. Psikolog Thomas Borkovec ve arkadaşları endişeyi, olumsuz duyguların eşlik ettiği ve kontrol edilmesi görece zor olan düşünce ve imgeler zinciri olarak tanımlamıştır.

Belirli bir ölçüde endişe faydalıdır; bizi tehlikelere karşı hazırlar, plan yapmaya yöneltir. Ancak endişe çözüm üretmeden döngüye girdiğinde, gün boyu zihni meşgul ettiğinde, uykuyu bozduğunda ve kas gerginliği, yorgunluk, huzursuzluk gibi bedensel belirtilerle birlikte seyrettiğinde yaşam kalitesini ciddi biçimde düşürür. Uzun süreli ve yaygın endişe, yaygın anksiyete bozukluğunun temel özelliğidir.

Endişe neden bu kadar yapışkan?

Endişe, çoğu zaman bize işe yarıyormuş gibi gelir. “Endişelenirsem hazırlıklı olurum”, “Endişelenmezsem kötü bir şey olur” gibi inançlar, metabilişsel terapinin kurucusu Adrian Wells'in “endişeye dair olumlu inançlar” dediği düşüncelerdir. Bunların yanında “Endişelerimi kontrol edemiyorum”, “Bu kadar endişelenmek beni delirtecek” gibi olumsuz inançlar da endişenin kendisini kaygı kaynağına dönüştürür. Böylece kişi hem endişelenir hem de endişelendiği için endişelenir.

Endişeyi bastırmaya çalışmak da genellikle işe yaramaz. Daniel Wegner'in ünlü “beyaz ayı” deneylerinde, katılımcılara beyaz bir ayıyı düşünmemeleri söylendiğinde, bu düşünce zihinlerine daha sık geldi. Endişe ertelemenin gücü burada yatar: Düşünceyi bastırmaya ya da onunla savaşmaya çalışmaz; yalnızca onunla ne zaman ilgileneceğinize siz karar verirsiniz.

Endişe erteleme tekniği nereden geliyor?

Bu teknik ilk olarak 1980'lerin başında Borkovec ve arkadaşlarının “uyaran kontrolü” adlı yönteminde tanımlandı. Araştırmacılar, endişenin gün boyu her yere ve her zamana yayıldığını, bu yüzden de neredeyse her durumun bir endişe tetikleyicisine dönüştüğünü düşündüler. Uykusuzluk tedavisinde yatağın yalnızca uyku için kullanılmasına benzer şekilde, endişeyi de belirli bir zamana ve mekâna sınırlamanın, gün geri kalanında zihni rahatlatacağını öne sürdüler. İlk çalışmalarda bu yöntemi uygulayan katılımcıların gün içinde endişeye ayırdıkları süre belirgin biçimde azaldı.

Adım adım endişe erteleme

  1. Endişe zamanınızı belirleyin: Her gün aynı saatte, 15 dakikayla sınırlı bir endişe zamanı seçin. Bu zaman uyumadan hemen önce olmamalı; akşamüstü ya da işten sonraki bir saat iyi bir seçimdir.

  2. Endişe yerinizi belirleyin: Mümkünse hep aynı yerde endişelenin; yatağınız ya da çalışma masanız dışında bir yer olması daha iyidir.

  3. Endişeyi fark edin: Gün içinde endişenizi tetikleyen bir düşünce belirdiğinde bunu fark edin. Kendinize şöyle diyebilirsiniz: “Endişemi tetikleyen bir düşünce var. Şimdi bunun üzerine yoğunlaşmama gerek yok; bekleyeceğim ve daha sonra ilgileneceğim.”

  4. Not alın: Düşünceyi kısaca bir deftere ya da telefonunuza yazın. Bu, zihninize onun unutulmayacağını söyler.

  5. Şimdiye dönün: Düşünce zihninizde kalmaya devam edebilir; amaç onu yok etmek değil, onunla meşgul olmamayı ve analiz etmemeyi seçmektir. Dikkatinizi o an yaptığınız işe, nefesinize ya da çevrenizdeki seslere yöneltin.

  6. Endişe zamanında listeye bakın: Belirlediğiniz saatte notlarınızı okuyun. Bazı endişelerin artık önemini yitirdiğini fark edebilirsiniz. Hâlâ önemli olanlar için düşünün, çözüm üretin ya da bir sonraki adımı planlayın.

  7. Zamanı aşmayın: 15 dakika dolduğunda bırakın. Kalan endişeler ertesi günün endişe zamanına aktarılabilir.

  8. Kullanmak zorunda değilsiniz: Endişe zamanınızı kullanmak zorunlu değildir. O saatte endişelenmek istemiyorsanız bu da tekniğin işe yaradığının bir göstergesidir.

Endişe zamanında neler yapabilirsiniz?

Endişe zamanı yalnızca kaygılanmak için değil, endişeleri sınıflandırmak ve onlarla yapıcı biçimde ilgilenmek için de bir fırsattır. Notlarınızı okurken her endişe için şu soruyu sorun: “Bu konuda şu an yapabileceğim bir şey var mı?”

  • Çözülebilir endişeler: Faturayı ödemek, bir doktora randevu almak, bir e-postayı yanıtlamak gibi somut adımlar içeren endişeler için küçük bir eylem planı yazın.

  • Çözülemez endişeler: Gelecekteki belirsizlikler, başkalarının davranışları ya da kontrolünüz dışındaki olaylar için çözüm aramak yerine, bu belirsizliğe katlanmayı ve dikkatinizi nazikçe şimdiye getirmeyi pratik edin.

  • Düşünce kayıtları: Endişe düşüncesini yazın, bunun gerçekleşme olasılığını ve gerçekleşirse nasıl baş edebileceğinizi değerlendirin.

  • Kalıpları fark edin: Haftalık notlarınızda tekrar eden temalar varsa bunlar, üzerinde çalışmanız gereken temel kaygılarınızı gösterir.

Araştırmalar ne diyor?

Endişe ertelemenin etkinliği farklı çalışmalarda sınanmıştır. McGowan ve Behar'ın 2013'te yayımladığı çalışmada, dört hafta boyunca uyaran kontrolü uygulayan aşırı endişeli katılımcılarda endişe, kaygı ve uykusuzluk belirtileri, yalnızca endişelerini kaydeden gruba göre daha fazla azaldı. Farklı ülkelerde yapılan ve bu egzersizin internet ya da telefon uygulamaları aracılığıyla da uygulanabildiği çalışmalar bulunsa da etkiler her çalışmada aynı büyüklükte bulunmadı.

Kısacası endişe erteleme mucizevi bir çözüm değil, ancak düşük maliyetli, kolay öğrenilen ve kanıta dayalı bir araçtır. En iyi sonucu, bilişsel davranışçı terapinin diğer bileşenleriyle, örneğin belirsizliğe tahammülü artırma ve kaçınma davranışlarını azaltma çalışmalarıyla birlikte kullanıldığında verir.

Teknik neden işe yarıyor olabilir?

  • Kontrol hissi: Endişenin ne zaman ele alınacağına karar vermek, “endişelerimi kontrol edemiyorum” inancını deneyimle çürütür.

  • Zaman sınırlaması: Endişe gün boyu yayılmak yerine kısa bir zaman dilimine sıkışır.

  • Mesafe: Saatler sonra bakıldığında pek çok endişenin yoğunluğunu kaybettiği fark edilir.

  • Gözlemci tutumu: Düşünceyi fark edip bir kenara bırakmak, düşüncelerle aranıza mesafe koymayı öğretir; bu beceri farkındalık temelli yaklaşımlarla da örtüşür.

  • Uykuya olumlu etki: Endişenin yatağa taşınmaması uykuya dalmayı kolaylaştırabilir.

Sık yapılan hatalar

  • Endişe zamanını yatmadan hemen önceye koymak: Bu, endişeyi uykuya taşır.

  • Ertelemeyi bastırmakla karıştırmak: Amaç düşünceyi yok etmek değil, onunla şimdi meşgul olmamaktır.

  • Endişe zamanını uzatmak: 15 dakikayı aşan endişe zamanı, ruminasyona dönüşebilir.

  • İlk günlerde vazgeçmek: Teknik pratik gerektirir; ilk haftalarda düşüncelerin sık geri gelmesi normaldir.

  • Önemli sorunları ertelemek: Acil bir konu varsa, örneğin bir sağlık belirtisi ya da ödenmesi gereken bir borç, onu ertelemek yerine harekete geçin.

Endişe, ruminasyon ve kaygı bozukluğu

Endişe geleceğe, ruminasyon ise çoğunlukla geçmişe dönük tekrarlayıcı düşünmedir: “Neden öyle söyledim?”, “Neden bu hep benim başıma geliyor?” gibi. Her ikisi de çözüm üretmeden döner ve duygu durumunu kötüleştirir. Endişe erteleme tekniği ruminasyon için de uyarlanabilir. Ancak endişeleriniz en az altı ay boyunca günlerin çoğunda sürüyorsa, kontrol etmekte zorlanıyorsanız ve buna huzursuzluk, yorgunluk, dikkat güçlüğü, kas gerginliği ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa bu durum yaygın anksiyete bozukluğunun belirtisi olabilir ve bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.

Bir haftalık deneme planı

  1. 1. gün: Endişe zamanınızı ve yerinizi seçin; telefonunuza bir hatırlatma kurun.

  2. 2-3. gün: Gün içinde endişeleri not edip şimdiye dönmeyi pratik edin; kaç kez not aldığınızı sayın.

  3. 4. gün: Endişe zamanında listenizi çözülebilir ve çözülemez diye ikiye ayırın.

  4. 5-6. gün: Çözülebilir endişeler için birer küçük adım atın.

  5. 7. gün: Haftayı değerlendirin: Gün içinde endişeye ayırdığınız süre azaldı mı? Hangi endişeler kendiliğinden önemini yitirdi?

Endişe ve beden

Endişe yalnızca zihinde yaşanmaz. Sürekli tehdit beklentisi, bedenin stres sistemini uzun süre açık tutar. Kas gerginliği, özellikle omuz ve boyun ağrıları, baş ağrısı, mide şikâyetleri, yorgunluk ve uykuya dalmakta zorlanma aşırı endişenin sık görülen bedensel eşlikçileridir. Jos Brosschot ve arkadaşlarının “perseveratif biliş” adını verdikleri kurama göre, stres verici bir olay sona erdikten sonra bile onun hakkında endişelenmeye devam etmek, bedenin stres tepkisini de uzatır. Bu yüzden endişeyi sınırlamak yalnızca zihinsel rahatlık değil, bedensel sağlık açısından da önemlidir.

Endişe erteleme ile birlikte kullanılabilecek beceriler

  • Nefes egzersizi: Endişeyi erteledikten sonra şimdiye dönmekte zorlanıyorsanız, dört saniyede nefes alıp altı saniyede vermeyi birkaç dakika sürdürün.

  • Dikkati yeniden yönlendirme: Çevrenizde gördüğünüz beş şeyi, duyduğunuz dört sesi ve dokunduğunuz üç nesneyi fark etmek, zihni şimdiye getirmenin basit bir yoludur.

  • Fiziksel aktivite: Kısa bir yürüyüş, endişenin yarattığı bedensel gerginliği azaltabilir.

  • Belirsizliğe tahammül pratiği: Küçük belirsizliklere bilerek katlanmak, örneğin bir mesajı hemen kontrol etmemek, zamanla endişenin gücünü azaltır.

  • Uyku hijyeni: Yatmadan önce ekranları kapatmak ve sabit uyku saatleri, endişenin geceye taşınmasını zorlaştırır.

Çocuk ve gençlerde endişe erteleme

Endişe erteleme tekniği, uygun biçimde uyarlandığında gençlerde de kullanılabilir. Gençler için endişe zamanını daha kısa tutmak, endişeleri bir “endişe kutusuna” yazıp atmak gibi somut yöntemler kullanmak ve süreci bir yetişkinle birlikte yürütmek yararlı olabilir. Çocuğunuzun endişeleri okulunu, uykusunu ya da arkadaşlıklarını etkiliyorsa bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından destek almak en doğrusudur.

Endişe defteri örneği

Endişe defterinizi basit tutun. Her not için tarih, saat, endişe cümlesi ve o anki kaygı düzeyinizi 0 ile 10 arasında yazın. Örneğin: “Salı, 10.30 – Sunumda bir şey unutursam rezil olurum – 7.” Akşam endişe zamanınızda bu notu okuduğunuzda kaygı düzeyini yeniden puanlayın. Çoğu zaman puanın düştüğünü göreceksiniz. Birkaç haftalık notlar, endişelerinizin ne kadarının gerçekleştiğini ve ne kadarının yalnızca zihninizde büyüdüğünü görmenizi de sağlar.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Endişeleriniz gününüzün büyük kısmını kaplıyor, uykunuzu bozuyor, işinizi ve ilişkilerinizi etkiliyor ya da bu tür tekniklere rağmen azalmıyorsa bir uzmandan destek almanız önemlidir. Bilişsel davranışçı terapi ve metabilişsel terapi, aşırı endişe ve yaygın anksiyete bozukluğunda etkinliği iyi gösterilmiş yaklaşımlardır. Endişelerinize panik atakları, yoğun bedensel belirtiler ya da umutsuzluk eşlik ediyorsa beklemeden destek alın.

Bu yazının ilk versiyonu Klin. Psk. Yusuf Yıldız tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Endişe erteleme nedir?

Endişe erteleme, gün içinde beliren endişe düşüncelerini o an ele almak yerine fark edip not alarak her gün belirli bir saatte ve 15 dakikayla sınırlı bir “endişe zamanına” bırakma tekniğidir.

Endişe zamanı ne kadar olmalı?

Genellikle günde 15 dakika önerilir. Bu süre her gün aynı saatte olmalı ve uyumadan hemen önceye denk gelmemelidir.

Endişe erteleme gerçekten işe yarar mı?

Araştırmalar endişe ertelemenin endişe sıklığını, kaygıyı ve uyku sorunlarını azaltabildiğini gösteriyor; ancak etkiler kişiden kişiye değişir. Teknik, düzenli pratikle ve gerektiğinde terapiyle birlikte en iyi sonucu verir.

Endişe zamanımda endişelenmek istemezsem ne olur?

Endişe zamanını kullanmak zorunda değilsiniz. O saatte endişelenmek istememeniz, endişelerin yoğunluğunu kaybettiğinin ve tekniğin işe yaradığının bir göstergesi olabilir.

Endişe erteleme ile düşünce bastırma aynı şey mi?

Hayır. Düşünce bastırmada düşünceden kurtulmaya çalışılır ve bu çoğu zaman ters teper. Endişe ertelemede ise düşünce kabul edilir, not alınır ve onunla ne zaman ilgileneceğinize siz karar verirsiniz.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Endişeleriniz gününüzü ele geçiriyorsa bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.