Kendimizden çok çevremizdekileri; bazen ailemizi, bazen arkadaşlarımızı, bazen de romantik ilişki yaşadığımız kişiyi her şeyden çok düşünürken buluruz kendimizi. “Aman karşımızdaki iyi olsun, üzülmesin, kırılmasın” derken bir bakarız ki onda oluşturmaktan korktuğumuz duyguların hepsini biz yaşamışızdır: Kırmamak için kırılmış, üzmemek için üzülmüş, mutlu etmek adına mutsuz olmuşuzdur.
İşte bencillik paradoksu tam burada başlar: Kendi ihtiyaçlarımızı dile getirmekten “bencil” görünme korkusuyla kaçındıkça, hem kendimizi tüketir hem de ilişkilerimize sandığımızdan daha az şey verebilir hâle geliriz. Bu yazıda bencillik ile kendini önemsemek arasındaki farkı, psikoloji araştırmalarının “sağlıklı bencillik” ve “patolojik özgecilik” üzerine söylediklerini ve kendinize yer açmanın somut yollarını ele alıyoruz.
Bencillik nedir, ne değildir?
Gündelik dilde bencillik, olumsuz bir sıfattır: Başkalarının ihtiyaçlarını yok sayan, yalnızca kendi çıkarını düşünen, aldığı kadar vermeyen biri akla gelir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Bencillik “yalnızca” kendini düşünmek midir, yoksa “öncelikle” kendini de hesaba katmak mı?
Yalnızca kendini düşünmek, karşıdakini bir araç gibi görmeyi içerir. Kendini de hesaba katmak ise ilişkide iki kişinin de var olduğunu kabul etmektir. Sınır koyamadığınız, zarar gördüğünüz, değersizleştiğiniz ya da sürekli kendinizi geri plana attığınız durumlarda kendi istek ve ihtiyaçlarınızı ön plana almanız, “hayır” diyebilmeniz ve size iyi gelmeyen durumları fark etmeniz bencillik olarak adlandırılmamalıdır. Bu, kendinize verdiğiniz değerin bir ifadesidir.
Psikanalist ve düşünür Erich Fromm 1939’da yazdığı “Bencillik ve Kendini Sevme” başlıklı makalesinde bu ayrıma dikkat çekmişti. Fromm’a göre bencil insan aslında kendini çok sevdiği için değil, kendini yeterince sevemediği için doyumsuzca almaya yönelir; gerçek anlamda kendini sevmek ise başkalarını sevme kapasitesiyle çelişmez, onu besler.
Paradoks: Fazla vermek neden bizi tüketir?
Başkalarına özen göstermek, yardım etmek ve fedakârlık yapmak insan ilişkilerinin en değerli yanlarındandır. Peki iyi bir şey nasıl zararlı hâle gelebilir? Araştırmacılar bu soruya “ölçüsüz bağlılık” kavramıyla yanıt arar.
Heidi Fritz ve Vicki Helgeson’ın 1998’de yayımladıkları dört çalışmalık araştırmada iki eğilim birbirinden ayrıldı: Bağlılık (communion), başkalarına sıcak ve özenli bir yönelimdir. Ölçüsüz bağlılık (unmitigated communion) ise başkalarına kendini dışarıda bırakacak kadar odaklanmaktır. İki eğilim birbiriyle ilişkili olsa da sonuçları farklıydı: Ölçüsüz bağlılık; kendini ihmal etme, başkalarının sorunlarına aşırı dahil olma ve psikolojik sıkıntıyla ilişkiliydi. Sağlıklı bağlılık ise bu olumsuz tabloyu göstermiyordu.
Başka bir deyişle sorun başkalarını önemsemek değil, bunu yaparken kendini denklemden çıkarmaktır. Kendi ihtiyaçları hiç karşılanmayan biri, zamanla yorgunluk, kırgınlık ve sessiz bir öfke biriktirir. Bu duygular ifade edilmediğinde ya bedensel yorgunluk olarak ya da ilişkide ani patlamalar ve uzaklaşmalar olarak geri döner.
Tek bir ışık iki yeri birden aydınlatmaya yetmez; kendi ışığını söndürerek kimseyi aydınlatamazsın.
Sağlıklı bencillik ve patolojik özgecilik
Psikolog Scott Barry Kaufman ve Emanuel Jauk, 2020’de yayımladıkları çalışmada bu iki paradoksal kavramı ölçmek için yeni ölçekler geliştirdi. Sağlıklı bencillik, kendi ihtiyaçlarına saygı duymak, kendine özen göstermek ve kendi gelişimini önemsemek olarak tanımlandı. Patolojik özgecilik ise başkalarının ihtiyaçlarını kendi zararına sürekli öne koymak, çoğu zaman onay kazanmak ya da reddedilmekten kaçınmak için yardım etmek anlamına geliyordu.
Araştırmanın bulguları dikkat çekicidir: Sağlıklı bencillik, yaşam doyumu ve öz saygı gibi iyi oluş göstergeleriyle olumlu yönde ilişkiliydi ve başkalarına karşı şefkatle çelişmiyordu. Patolojik özgecilik ise kırılgan (örtük) narsisizm gibi daha sorunlu kişilik özellikleriyle bağlantılıydı. Yazarlar, sağlıklı özgecilikte temel motivasyonun büyüme ve paylaşma isteği, patolojik özgecilikte ise başkalarını memnun etme, onay alma ve eleştiriden kaçınma olduğunu vurgular.
Bu bulgu, gündelik sezgimizi tersine çevirir: Kendine özen gösteren kişi bencil değil, çoğu zaman daha dengeli bir veren olabilir. Sürekli veren ama hiç almayan kişi ise aslında başkalarının sevgisini kaybetmemek için kendi varlığını sürekli “hak etmeye” çalışıyor olabilir.
Özerklik de temel bir ihtiyaçtır
Richard Ryan ve Edward Deci’nin öz belirleme kuramı, psikolojik iyi oluş için üç temel ihtiyacın karşılanması gerektiğini öne sürer: özerklik (kendi seçimlerini yapabildiğini ve davranışlarının kendisine ait olduğunu hissetmek), yeterlilik (bir şeyleri başarabildiğini hissetmek) ve ilişkili olma (başkalarıyla anlamlı bağlar kurmak). Bu kurama göre bu ihtiyaçlar birbirinin rakibi değildir; sağlıklı bir yaşamda üçü birlikte beslenir.
Sürekli başkalarının isteklerine göre yaşayan kişi, ilişkili olma ihtiyacını korumaya çalışırken özerklik ihtiyacını feda eder. Kısa vadede bu bir uyum gibi görünse de uzun vadede kişi kendi hayatının yazarı değil, başkalarının senaryosunda bir figüran gibi hissetmeye başlar. Kendi tercihlerinizi yapabilmek, ilişkilerden uzaklaşmak değil, o ilişkilerde gerçek bir “ben” olarak var olabilmektir.
İlişkilerde karşılıklılık
Sağlıklı ilişkiler, iki tarafın da hem verdiği hem aldığı ilişkilerdir. Bu karşılıklılık her an kusursuz bir eşitlik anlamına gelmez; bazı dönemlerde biri daha fazla destek ihtiyacı duyar, diğeri daha fazla verir. Ancak uzun vadede bir taraf sürekli taşıyan, diğeri sürekli taşınan konumunda kalıyorsa ilişki dengesini kaybeder.
Sürekli veren kişi bazen farkında olmadan karşısındakinin de vermesine izin vermez: Yardım teklif edildiğinde “Gerek yok, hallederim” der, ihtiyaçlarını saklar, zayıf görünmekten kaçınır. Oysa almaya izin vermek de bir yakınlık biçimidir. Karşınızdakine size bir şey verme fırsatı tanıdığınızda, ilişkiyi tek yönlü bir hizmetten iki yönlü bir bağa dönüştürürsünüz.
Neden hayır demekte zorlanırız?
Hayır diyememenin altında çoğu zaman birkaç ortak korku yatar: sevilmeme, dışlanma, karşıdakini kırma ya da “kötü insan” olarak görülme korkusu. Bu korkuların kökleri genellikle erken yaşantılara uzanır. Sevgi ve ilginin uyumlu, sessiz ve “sorunsuz” olmaya bağlandığı ailelerde büyüyen çocuk, kendi ihtiyaçlarını bastırmanın ilişkide kalmanın yolu olduğunu öğrenebilir.
Kültürel beklentiler de rol oynar. Özellikle kadınlara ve ailenin büyük çocuklarına “fedakâr olmak” sıklıkla bir erdem olarak öğretilir. Fedakârlık elbette değerlidir; ancak kişinin kendisini tamamen silmesini gerektiren bir fedakârlık, uzun vadede hem kişiyi hem de ilişkiyi yıpratır.
“Hayır dersem benden uzaklaşır.”
“İhtiyaçlarımı söylersem yük olurum.”
“İyi bir insan her zaman yardım eder.”
“Önce herkes iyi olmalı, sonra ben.”
“Kendimi düşünmem ayıp olur.”
Bu düşünceleri tanıyorsanız, onların birer gerçek değil, öğrenilmiş inançlar olduğunu hatırlamak ilk adımdır. Her birini “Bu her zaman doğru mu? Bu düşünce bana neye mal oluyor?” sorularıyla incelemek, yerlerine daha dengeli inançlar koymaya yardımcı olur.
Kendine değer vermeyen kişi değeri nerede arar?
Kendine değer vermekte zorlanan kişi, değeri çoğu zaman başkalarının gözlerinde arar. Vazgeçilmez olmak, ihtiyaç duyulmak ve takdir görmek için tüm enerjisini kullanır. Bu durumda fedakârlık, bir sevgi ifadesi olmaktan çıkıp bir güvence arayışına dönüşür: “Ne kadar çok verirsem o kadar sevilirim.”
Sorun şu ki dışarıdan gelen onay hiçbir zaman yeterince uzun sürmez. Bir teşekkür ya da iltifat kısa bir rahatlama sağlar, ardından yeni bir “hak etme” çabası başlar. Bu döngüden çıkmanın yolu, değerin koşullu değil, var olmakla gelen bir şey olduğunu yavaş yavaş içselleştirmektir. Size değerli hissettiren, sizi destekleyen ve birlikte büyümenizi sağlayan ilişkiler bu içselleştirmeyi kolaylaştırır.
Bu içselleştirme bir günde olmaz. Küçük deneyimlerle örülür: Bir arkadaşınıza “Bugün yardım edemem” dediğinizde ilişkinin bitmediğini görmek, ihtiyacınızı dile getirdiğinizde karşılık bulmak, hata yaptığınızda sevilmeye devam ettiğinizi yaşamak. Her biri, değerinizin performansınıza bağlı olmadığına dair yeni bir kanıt olur.
Öz şefkat: Kendinize bir dostunuza davrandığınız gibi davranmak
Psikolog Kristin Neff, öz şefkati kişinin kendi acısı, başarısızlığı ya da yetersizlik hissi karşısında kendine bir dostuna göstereceği sıcaklık ve anlayışla yaklaşması olarak tanımlar. Neff’in modelinde öz şefkatin üç bileşeni vardır: kendine nezaket (kendini yargılamak yerine), ortak insanlık duygusu (yalnız olduğunu düşünmek yerine) ve bilinçli farkındalık (duygulara kapılmak ya da onları bastırmak yerine).
Öz şefkat bencillikle karıştırılmamalıdır. Kendine şefkat göstermek, sorumluluklardan kaçmak ya da hatalarını görmezden gelmek değildir; tam tersine, hatalarıyla yüzleşebilecek kadar güvende hissetmektir. Başkalarına karşı şefkatli olup kendine acımasız davranan kişi için öz şefkat, aynı nezaketi kendine de yöneltebilmeyi öğrenmek anlamına gelir.
Kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: Çok yorulmuş bir dostum bana gelip “Bu akşam dinlenmek istiyorum ama ayıp olur mu?” diye sorsa ona ne derdim? Muhtemelen “Elbette dinlen, buna hakkın var” derdiniz. Aynı cümleyi kendinize söyleyebilmek, öz şefkatin gündelik hayattaki karşılığıdır.
Sınır koymak: İlişkiyi korumanın bir yolu
Sınırlar, ilişkiyi bitiren duvarlar değil; ilişkinin içinde iki kişinin de nefes alabilmesini sağlayan çitlerdir. Sınır koymak, “Ben de buradayım ve benim de ihtiyaçlarım var” demenin bir yoludur. Sınırsız ilişkilerde biriken kırgınlık, sınırlı ama dürüst ilişkilerden çok daha fazla zarar verir.
Psikolojide uzun süredir kullanılan girişkenlik eğitimi (assertiveness training), kişinin kendi ihtiyaç ve görüşlerini, karşısındakinin haklarını da gözeterek açık ve saygılı biçimde ifade etmeyi öğrenmesini amaçlar. Brittany Speed ve arkadaşlarının 2018’deki derlemesi, bu eğitimin kanıta dayalı bir yaklaşım olduğunu ve ne yazık ki klinik pratikte zamanla gözden kaybolduğunu vurgular. Girişkenlik, pasif (kendini silmek) ile saldırgan (karşıdakini silmek) arasındaki sağlıklı orta yoldur.
Girişken bir “hayır” nasıl kurulur?
Duygunuzu ve ihtiyacınızı netleştirin. Önce kendinize sorun: Bu istek bende ne hissettiriyor, benim neye ihtiyacım var?
Kısa ve net olun. Uzun açıklamalar ve özürler, “hayır”ınızı pazarlığa açar. “Bu hafta yardım edemeyeceğim” yeterlidir.
“Ben” diliyle konuşun. “Sen hep benden istiyorsun” yerine “Bu aralar çok yoruldum ve dinlenmeye ihtiyacım var” demek savunmayı azaltır.
Mümkünse alternatif sunun. “Cumartesi olmaz ama pazar bir saat bakabilirim” gibi bir öneri, ilişkiyi korurken sınırınızı da korur.
Suçluluk duygusunu bekleyin ama ona teslim olmayın. İlk sınırlarda suçluluk hissetmek doğaldır; bu, yanlış bir şey yaptığınızı değil, alışık olmadığınız bir şey yaptığınızı gösterir.
Gündelik hayattan örnekler
Ayşe, iş yerinde her ek görevi kabul eden, mesai sonrası arkadaşlarının dertlerini saatlerce dinleyen, ailesinin her isteğine koşan biri. Dışarıdan bakıldığında herkesin sevdiği, “çok iyi kalpli” bir insan. Ancak Ayşe geceleri yorgunluktan uyuyamıyor, kendi hobilerine hiç zaman ayıramıyor ve son zamanlarda en yakınlarına bile içten içe kızgın hissediyor.
Ayşe’nin ilk adımı, haftada bir akşamı yalnızca kendine ayırmak oldu. Başta bu ona “bencilce” geldi; arkadaşları aradığında telefonu açmamak içini sızlattı. Birkaç hafta sonra ise daha dinlenmiş hissettiğini, arkadaşlarıyla buluştuğunda onları daha gerçek bir ilgiyle dinleyebildiğini fark etti. Kendine verdiği zaman, başkalarına verdiği şeyin niteliğini artırmıştı.
Bir başka örnek Murat’tan: Ailesinin en büyük çocuğu olarak yıllarca kardeşlerinin sorumluluğunu üstlenmiş, yetişkinlikte de herkesin başvurduğu “kurtarıcı” olmuş. Bir gün kendi sağlık kontrolünü defalarca ertelediğini fark ettiğinde, başkalarına gösterdiği özenin kendine hiç uğramadığını gördü. Murat için ilk sınır, kardeşlerinden birinin isteğine “Bunu bu kez sen halledebilirsin, ben yanında olurum” demek oldu. Bu cümle hem kardeşine güvendiğini gösteriyor hem de Murat’a nefes alacak bir alan açıyordu.
Kendinize yer açmak için pratik adımlar
Bir hafta boyunca “evet” dediğiniz ama aslında “hayır” demek istediğiniz durumları not edin.
Her gün kendinize küçük bir soru sorun: Bugün benim neye ihtiyacım var?
Takviminize başkaları için ayırdığınız zaman kadar kendiniz için de randevular ekleyin.
Yardım istemeyi pratik edin; almak da vermek kadar ilişkinin parçasıdır.
Sizi sürekli suçluluk duygusuyla yönlendiren ilişkileri fark edin ve bu ilişkilerde sınırlarınızı gözden geçirin.
Kendinize karşı konuşma biçiminizi gözlemleyin; bir dostunuza söylemeyeceğiniz sözleri kendinize de söylemeyin.
Bencillik ile kendini önemsemek arasındaki fark nasıl anlaşılır?
Bazen kişi kendini önemsemeye başladığında, “Acaba artık gerçekten bencil mi oluyorum?” diye kaygılanır. Kendinize şu soruları sormak bu ayrımı netleştirebilir: Bu kararım karşımdakinin temel haklarını ihlal ediyor mu, yoksa yalnızca onun beklentisini karşılamıyor mu? Kendi ihtiyacımı karşılarken karşımdakinin ihtiyaçlarını da duyabiliyor muyum? Bu davranış uzun vadede ilişkimizi mi besliyor, yoksa onu mu kullanıyor?
Sağlıklı bencillikte kişi, kendisi ile başkaları arasında esnek bir denge kurar. Bazen başkasının ihtiyacı öne geçer, bazen kendisininki. Asıl sorun, bu dengenin kalıcı olarak tek bir tarafa kilitlenmesidir: ya sürekli kendini silmek ya da sürekli başkalarını silmek.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Kendi ihtiyaçlarınızı sürekli ertelemek bir yaşam biçimine dönüştüyse, bunu tek başınıza değiştirmek zor olabilir. Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:
Hayır demek ya da ihtiyaçlarınızı söylemek size yoğun kaygı veya suçluluk yaşatıyorsa
İlişkilerinizde sürekli kullanıldığınızı, görülmediğinizi hissediyorsanız
Yorgunluk, kırgınlık ve tükenmişlik hissi uzun süredir devam ediyorsa
Değerinizi yalnızca başkalarına faydalı olmakla ölçtüğünüzü fark ediyorsanız
Size zarar veren bir ilişkiden çıkmakta zorlanıyorsanız
Online terapide sınır koyma becerileri, onay ihtiyacının kökleri ve kendinize karşı daha şefkatli bir tutum geliştirmek üzerine güvenli bir ortamda çalışabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen yalnız kalmayın ve acil durumda 112’yi arayın.
Bu yazının ilk versiyonu Psk. Gizem Külekçioğlu tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Sağlıklı bencillik ile bencillik arasındaki fark nedir?
Bencillik, başkalarının ihtiyaçlarını yok sayarak yalnızca kendini düşünmektir. Sağlıklı bencillik ise kendi ihtiyaçlarınızı da hesaba katarak sınır koymak ve kendinizi tüketmeden ilişki kurabilmektir; araştırmalar bunun iyi oluşla olumlu ilişkili olduğunu gösteriyor.
Hayır demekte neden zorlanırız?
Çoğu zaman sevilmeme, dışlanma ya da karşımızdakini kırma korkusu buna yol açar. Çocuklukta onay görmek için uyumlu olmayı öğrenmiş olmak ve fedakârlığı yücelten kültürel beklentiler de hayır demeyi zorlaştırabilir.
Sürekli fedakârlık yapmak ruh sağlığını etkiler mi?
Başkalarına kendinizi dışarıda bırakacak kadar odaklanmak, araştırmalarda kendini ihmal ve psikolojik sıkıntıyla ilişkili bulunmuştur. Zamanla yorgunluk, kırgınlık ve tükenmişlik hissi ortaya çıkabilir.
Kendimi önemsemeye başlayınca suçluluk hissetmem normal mi?
Evet. Uzun süre kendini geri plana atmış biri için ilk sınırlar suçluluk uyandırabilir. Bu his zamanla azalır; yanlış bir şey yaptığınızı değil, yeni bir beceri öğrendiğinizi gösterir.
Sınır koymak ilişkilerimi bozar mı?
Saygılı ve net biçimde konulan sınırlar çoğu ilişkiyi daha dürüst ve dengeli hâle getirir. Sınırlarınıza sürekli öfkeyle karşılık veren bir ilişki ise üzerinde düşünmeyi hak eder.
Kaynaklar
Fromm, E. (1939). Selfishness and self-love. Psychiatry.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Sınır koymayı öğrenmek ve kendinize değer vermek için destek almak isterseniz: Online terapi için başvurun →
