Damgalama (Stigma) Nedir? Ruh Sağlığında Ön Yargı ve Yardım Almanın Önündeki Engeller

Ruh sağlığında damgalama (stigma) nedir, kişiyi nasıl etkiler? Kendini damgalamayı ve yardım almanın önündeki engelleri bilimsel bulgularla inceleyin.

Affekt Editör·
Damgalama (Stigma) Nedir? Ruh Sağlığında Ön Yargı ve Yardım Almanın Önündeki Engeller

“Psikoloğa mı gidiyorsun? Senin neyin var ki?” Bu cümleyi duymuş ya da duymaktan korktuğu için destek almayı ertelemiş pek çok insan var. Ruh sağlığı sorunları yaygın olmasına rağmen, bu sorunlar hakkında konuşmak hâlâ birçok çevrede utanç, sessizlik ve ön yargıyla çevrili. Kişiyi lekeli, “normal dışı” ya da “tehlikeli” biri olarak gören bu bakışın adı damgalamadır (stigma).

Damgalama yalnızca kırıcı sözlerden ibaret değildir; insanların iş bulmasını, ilişkilerini, kendilerine bakışlarını ve en önemlisi yardım isteme cesaretlerini etkiler. Bu yazıda damgalamanın ne olduğunu, nasıl oluştuğunu, hangi biçimlerde ortaya çıktığını ve kişinin ruh sağlığı üzerindeki etkilerini ele alacağız. Ayrıca araştırmaların damgalamayı azaltmada neyin işe yaradığını gösterdiğine ve bireysel olarak neler yapabileceğimize bakacağız.

Damgalama nedir?

Damgalama, bir kişinin ya da grubun belirli bir özelliği nedeniyle toplumun gözünde değersizleştirilmesi, “öteki” olarak konumlandırılması ve bu nedenle dışlanmasıdır. Kavramın kökeni, antik dönemde kölelere ya da suçlulara vurulan fiziksel damgalara kadar uzanır. Bugün ise bu damga görünmezdir; ama etkileri en az o kadar derindir. Damgalanan kişi aşağılanma, itibar kaybı ve reddedilmeyle karşı karşıya kalabilir; çevresinden onur kırıcı tutumlar görebilir.

Sosyolog Erving Goffman, 1963 tarihli klasik çalışmasında damgayı kişiyi “bütün ve olağan bir insandan lekelenmiş, değeri düşürülmüş birine” indirgeyen bir özellik olarak tanımlamıştı. Damganın kendisi bir özellikte değil, o özelliğe yüklenen toplumsal anlamdadır. Aynı özellik bir toplumda sıradan karşılanırken bir başkasında utanç kaynağı olabilir.

Damgalama nasıl oluşur?

Link ve Phelan'ın (2001) çok alıntılanan çerçevesine göre damgalama birbirine bağlı birkaç bileşenin bir araya gelmesiyle oluşur:

  1. Etiketleme: İnsanlar arasındaki bir fark seçilir ve ona bir etiket verilir; örneğin “psikiyatri hastası”.

  2. Kalıp yargılarla ilişkilendirme: Etiket olumsuz kalıp yargılarla birleştirilir: “tehlikeli”, “güvenilmez”, “ne yapacağı belli olmaz”.

  3. Ayrıştırma: Etiketlenen kişiler “biz” ve “onlar” şeklinde ayrı bir gruba yerleştirilir.

  4. Statü kaybı ve ayrımcılık: Bu kişiler iş, barınma, ilişkiler ve sosyal yaşamda dezavantajla karşılaşır.

  5. Güç ilişkileri: Bu sürecin işleyebilmesi için damgalayan tarafın sosyal, ekonomik ya da siyasi bir güce sahip olması gerekir.

Bu çerçeve, damgalamanın yalnızca bireysel ön yargılardan ibaret olmadığını; kurumların, medyanın ve toplumsal yapıların da bu süreçte rol oynadığını gösterir.

Damgalama neden bu kadar kalıcı?

İnsan zihni, karmaşık dünyayı anlamlandırmak için kategoriler oluşturur. Bu kategoriler hızlı karar vermemizi sağlar ama aynı zamanda kalıp yargılara da zemin hazırlar. Ruhsal sorunlar çoğu zaman dışarıdan görünmez ve anlaşılması zordur; belirsizlik ise korkuyu besler. İnsanlar anlamadıkları şeyden uzak durmaya, onu “bizden olmayan” bir yere yerleştirmeye eğilimlidir.

Bir başka etken, ruhsal sorunların hâlâ kişinin iradesine bağlı görülmesidir. “Biraz kendini toparlasa geçer”, “Şükretmeyi bilse böyle olmaz” gibi sözler, sorunu bir sağlık meselesi değil karakter meselesi olarak sunar. Bu bakış, kişiyi yaşadığı zorluktan sorumlu tutar ve utancı derinleştirir. Oysa depresyon, kaygı bozuklukları ya da diğer ruhsal bozukluklar; biyolojik, psikolojik ve sosyal pek çok etkenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkar. Kimse bu durumları seçmez.

Ruh sağlığında damgalamanın biçimleri

Tarih boyunca damgalamaya en sık maruz kalan gruplardan biri ruhsal bozukluğu olan kişiler olmuştur. Gündelik dildeki “deli damgası” bunun en tanıdık örneğidir. Araştırmacılar ruh sağlığı alanında birkaç farklı damgalama biçiminden söz eder:

Toplumsal damgalama

Toplumun genelinin ruhsal sorun yaşayan kişilere karşı taşıdığı ön yargılar ve bu ön yargıların davranışa dönüşmesidir. Bir iş görüşmesinde psikiyatrik tedavi öyküsü nedeniyle elenmek, komşuların arkadan konuşması ya da “O zaten biraz sorunlu” denerek kişinin görüşlerinin ciddiye alınmaması bu türün örnekleridir.

Kendini damgalama (içselleştirilmiş damgalama)

Kişinin toplumdaki olumsuz yargıları içselleştirip kendine de aynı gözle bakmasıdır. “Demek ki ben zayıf biriyim”, “Kimse beni bu hâlimle istemez” gibi düşünceler bunun işaretleri olabilir. Corrigan, Larson ve Rüsch (2009), kendini damgalamanın öz saygıyı ve öz yeterliği zayıflatarak kişide “Neden uğraşayım ki?” (why try) etkisi yarattığını öne sürer. Kişi, kendini değersiz ve yetersiz gördüğü için iş aramak, bağımsız yaşamak ya da tedaviye devam etmek gibi hedeflerinden vazgeçebilir.

Yapısal damgalama

Kurumların politika ve uygulamalarına yerleşmiş, çoğu zaman fark edilmeyen dezavantajlardır. Ruh sağlığı hizmetlerine ayrılan kaynakların yetersizliği, sigorta ya da istihdam süreçlerinde ruhsal sorunların farklı muamele görmesi bu türe örnek gösterilebilir.

İlişkisel damgalama

Ruhsal sorun yaşayan kişilerin aileleri ve yakınları da bu damgadan payını alabilir. Bir ebeveyn çocuğunun tanısını çevresinden saklamak zorunda hissedebilir; aile üyeleri yargılanma korkusuyla destek aramaktan çekinebilir.

Damgalamanın kişi üzerindeki etkileri

Damgalama, ruhsal sorunun kendisine ek ikinci bir yük gibidir. Pek çok kişi, yaşadığı belirtilerden çok çevresinin tepkisinden korktuğunu ifade eder. Damgalamanın olası etkileri şunlardır:

  • Utanç ve gizlilik: Kişi yaşadıklarını en yakınlarından bile saklayabilir; bu da yalnızlık duygusunu derinleştirir.

  • Öz saygıda azalma: İçselleştirilen yargılar, kişinin kendini değersiz ve yetersiz hissetmesine yol açabilir.

  • Sosyal geri çekilme: Reddedilme korkusuyla kişi ilişkilerinden ve sosyal ortamlardan uzaklaşabilir.

  • Fırsat kaybı: İş, eğitim ve barınma alanlarında ayrımcılık, kişinin yaşam koşullarını doğrudan etkiler.

  • Tedaviden uzaklaşma: Damgalanma endişesi, yardım istemeyi geciktirebilir ya da tedavinin yarıda bırakılmasına neden olabilir.

Zamanla bu etkiler birbirini besleyebilir: Kişi geri çekildikçe yalnızlaşır, yalnızlaştıkça belirtileri ağırlaşabilir ve bu da damgalanma korkusunu artırır.

Ailede ve yakın çevrede damgalama

Damgalama her zaman yabancılardan gelmez; bazen en çok yaralayan sözler en yakınlarımızdan duyulur. Aile içinde “Elalem ne der?” kaygısı, bir yakının yaşadığı ruhsal sorunu gizlemeye, görmezden gelmeye ya da küçümsemeye yol açabilir. Bir ergenin kaygısı “şımarıklık”, bir annenin doğum sonrası yaşadığı çöküş “nankörlük” olarak yorumlanabilir. Bu tepkiler çoğu zaman kötü niyetten değil, bilgisizlikten ve aynı damgalanma korkusundan kaynaklanır.

Aile desteği, iyileşme sürecinin en güçlü dayanaklarından biridir. Bu nedenle aile üyelerinin ruh sağlığı hakkında bilgi edinmesi, sorunu “ailenin ayıbı” olarak değil, birlikte üstesinden gelinecek bir sağlık meselesi olarak görmesi büyük fark yaratır. Bir yakınınızın zor bir dönemden geçtiğini düşünüyorsanız, ona yargılamadan “Nasılsın, gerçekten?” diye sormak bile güven veren bir başlangıç olabilir.

İş yerinde damgalama

Çalışma hayatı, damgalanma korkusunun en yoğun yaşandığı alanlardan biridir. Pek çok çalışan, ruhsal bir sorun yaşadığını açıklarsa terfi şansını kaybedeceğinden, “güvenilmez” görüleceğinden ya da işten çıkarılacağından endişe eder. Bu nedenle izin almak yerine zorlanarak çalışmaya devam eder; bu da tükenmişliği ve belirtileri ağırlaştırabilir.

Kurumlar bu tabloyu değiştirebilir. Yöneticilerin ruh sağlığı hakkında açık ve destekleyici bir dil kullanması, gizliliğe saygı gösterilmesi, esnek çalışma düzenlemeleri ve çalışanlara psikolojik destek imkânı sunulması, insanların yardım istemesini kolaylaştırır. Bireysel olarak da bir iş arkadaşınız zor bir dönemden geçtiğinde onu dedikodunun değil, desteğin konusu yapmak güven ortamına katkı sağlar.

Damgalama yardım almayı nasıl engelliyor?

Ruhsal sorun yaşayan pek çok insan profesyonel yardım almayı uzun süre erteler ya da hiç almaz. Bunun pek çok nedeni vardır; maliyet, hizmetlere erişim, sorunun kendiliğinden geçeceğine inanmak bunlardan bazılarıdır. Damgalama da bu nedenler arasında önemli bir yer tutar.

Clement ve arkadaşlarının (2015) Psychological Medicine'de yayımlanan sistematik derlemesi, nicel ve nitel çalışmaları birlikte değerlendirerek damgalamanın yardım arama davranışı üzerinde küçük ile orta düzey arasında olumsuz bir etkisi olduğunu gösterdi. Derlemeye göre özellikle tedaviyle ilişkili damgalama, yani psikolojik destek almanın kendisinin utanç verici görülmesi, ve içselleştirilmiş damgalama yardım aramayı engelleyen öne çıkan biçimlerdi. Çalışmalarda dile getirilen kaygılar arasında “deli” olarak etiketlenmek, ailenin ya da iş yerinin öğrenmesinden çekinmek ve güvenilirliğini kaybetmek gibi temalar yer alıyordu.

Bu bulgu önemli bir gerçeği hatırlatır: Ruh sağlığı hizmetlerini yaygınlaştırmak tek başına yeterli değildir. İnsanlar hizmetlere ulaşabilse bile, damgalanma korkusu kapıdan girmelerini engelleyebilir.

Medyanın ve gündelik dilin rolü

Film ve dizilerde ruhsal bozukluğu olan karakterlerin sıklıkla tehlikeli, öngörülemez ya da gülünç biçimde tasvir edilmesi, toplumsal kalıp yargıları besler. Haberlerde bir şiddet olayının ardından failin “psikolojik sorunları” olduğunun öne çıkarılması da ruhsal bozukluklarla şiddet arasında güçlü bir bağ varmış izlenimi yaratabilir. Oysa ruhsal sorun yaşayan insanların büyük çoğunluğu şiddete karışmaz.

Gündelik dil de bu sürece katkıda bulunur. “Depresyondayım” sözünün sıradan bir moral bozukluğu için kullanılması, “OKB'li gibi temizlik yapıyorum” şakaları ya da birini küçümsemek için “psikopat”, “deli” gibi kelimeleri kullanmak, gerçek tanılarla yaşayan insanların deneyimlerini değersizleştirebilir. Dikkatli bir dil kullanmak küçük ama anlamlı bir adımdır.

Damgalamayı azaltmada ne işe yarıyor?

Damgalamayla mücadele edilebilir ve araştırmalar bu konuda bazı yaklaşımların öne çıktığını gösteriyor. Corrigan ve arkadaşlarının (2012) damgalama karşıtı programları inceleyen meta-analizi, hem eğitim (yanlış inanışları doğru bilgiyle değiştirmek) hem de temas (ruhsal sorun yaşamış kişilerle doğrudan tanışmak ve onların deneyimlerini dinlemek) yaklaşımlarının tutumları olumlu yönde etkilediğini buldu. Yetişkinlerde temas temelli müdahaleler eğitimden daha güçlü etkiler gösterirken, ergenlerde eğitimin daha etkili olduğu görüldü.

2022 yılında yayımlanan Lancet Komisyonu raporu da (Thornicroft ve ark.) ruh sağlığında damgalamanın sona erdirilmesi için kapsamlı öneriler sundu. Rapor, ruhsal sorun deneyimi olan kişilerin kendi hikâyelerini paylaştığı sosyal temas müdahalelerinin damgalamayı azaltmada en güçlü kanıta sahip yaklaşımlar arasında olduğunu vurguladı ve bu kişilerin politika ve programların tasarımına aktif olarak katılmasını önerdi.

Dil neden bu kadar önemli?

Kullandığımız kelimeler, bir şeyi nasıl düşündüğümüzü hem yansıtır hem de şekillendirir. Bir insanı tanısıyla tanımlamak, örneğin “o bir bipolar” demek, kişiyi yaşadığı durumun bir uzantısına indirger. Oysa aynı kişi bir ebeveyn, bir öğretmen, iyi bir arkadaş ve tutkulu bir kitap okurudur; tanı onun hayatının yalnızca bir parçasıdır. Ruh sağlığı alanında yaygınlaşan “kişi önce gelir” yaklaşımı, bu nedenle “bipolar bozukluk tanısı olan biri” gibi ifadeleri tercih eder.

Benzer şekilde, “intihar etti” yerine “intihar sonucu hayatını kaybetti” demek ya da “akıl hastanesi” yerine “ruh sağlığı hastanesi” ifadesini kullanmak, konuya daha saygılı ve daha az yargılayıcı bir çerçeve sunar. Bu küçük değişiklikler tek başına damgalamayı ortadan kaldırmaz; ama ruhsal sorun yaşayan insanların kendilerini daha az etiketlenmiş hissetmelerine katkıda bulunur. Zamanla toplumsal dil değiştikçe, o dilin taşıdığı yargılar da yumuşamaya başlar.

Bireysel olarak neler yapabiliriz?

Damgalama toplumsal bir sorun olsa da her birimizin gündelik davranışları bu tabloyu değiştirebilir:

  • Doğru bilgi edinin ve paylaşın: Ruhsal bozuklukların bir karakter zayıflığı değil, tedavi edilebilir sağlık sorunları olduğunu hatırlayın.

  • Kişiyi tanıdan önce görün: “Şizofren biri” yerine “şizofreni tanısı olan biri” demek gibi küçük dil değişiklikleri, kişiyi bir etiketin ötesinde görmeye yardımcı olur.

  • Etiketleyici şakalara ortak olmayın: Bir arkadaş ortamında “deli”, “psikopat” gibi ifadeler küçümseme amacıyla kullanıldığında nazikçe itiraz edebilirsiniz.

  • Dinleyin, yargılamayın: Biri size yaşadığı zorluğu anlattığında hemen çözüm sunmak ya da durumu küçümsemek yerine onu dinleyin.

  • Destek almayı normalleştirin: Kendi terapi deneyiminizi, kendinizi rahat hissettiğiniz ölçüde paylaşmak başkalarına cesaret verebilir.

  • Yardım arayanı destekleyin: Bir yakınınız psikolojik destek almaya karar verdiğinde bunu takdir edin; merak ve yargı yerine güven verin.

Kendini damgalamayla baş etmek

Eğer siz de içinizde “Psikoloğa gidersem zayıf olduğumu kabul etmiş olurum” gibi bir ses duyuyorsanız, bu sesin toplumdan öğrenilmiş bir yargı olduğunu hatırlamak ilk adım olabilir. Ruh sağlığı da beden sağlığı gibidir: Kolu kırılan birinin hastaneye gitmesini zayıflık olarak görmeyiz. Duygusal yükünüz ağırlaştığında destek almak da kendinize gösterdiğiniz bir özendir.

Benzer deneyimleri yaşamış insanların hikâyelerini okumak ya da dinlemek, yalnız olmadığınızı görmenize yardımcı olabilir. Kendinize karşı daha şefkatli bir iç ses geliştirmek de içselleştirilmiş yargıları yumuşatabilir. Bu konuda Ön Yargıların Önüne Nasıl Geçeriz? yazımız da yeni bir bakış açısı sunabilir. Online terapi, bazı kişiler için ilk adımı atmayı kolaylaştırabilir; kendi ortamınızdan ve kendinizi güvende hissettiğiniz bir yerden görüşme yapmak, başlangıçtaki çekingenliği azaltabilir.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Destek almak için “yeterince kötü” olmayı beklemenize gerek yok. Ancak aşağıdaki durumlardan birini yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi ertelememeniz iyi olur:

  • Haftalardır süren üzüntü, kaygı, isteksizlik ya da boşluk hissi yaşıyorsanız,

  • Uyku, iştah, enerji ya da konsantrasyonunuzda belirgin değişiklikler varsa,

  • Damgalanma korkusu nedeniyle yaşadıklarınızı kimseyle paylaşamıyor ve giderek yalnızlaşıyorsanız,

  • Daha önce başladığınız bir tedaviyi çevrenin tepkisinden çekindiğiniz için bıraktıysanız.

Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen beklemeyin; acil durumlarda 112'yi arayabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz. Yardım istemek bir zayıflık değil, iyileşmenin en önemli adımlarından biridir.

Bu yazının ilk versiyonu Psk. Evrim İncioğlu tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Psikoloğa gitmek ayıp mı?

Kesinlikle hayır. Ruh sağlığı da beden sağlığı kadar önemlidir ve destek almak bir zayıflık değil, kendinize gösterdiğiniz bir özendir. Bugün pek çok insan stres, kaygı, ilişki sorunları ya da yaşam geçişleri gibi konularda psikolojik destek alıyor.

Kendi kendini damgalama nedir?

Kişinin toplumdaki olumsuz yargıları içselleştirip kendine de aynı gözle bakmasıdır. Bu durum utanç, değersizlik hissi ve yardım istemekten kaçınmaya yol açabilir; kişi hedeflerinden vazgeçme noktasına gelebilir.

Damgalamayla mücadelede en etkili yöntem nedir?

Araştırmalar, ruhsal sorun deneyimi olan kişilerle doğrudan temas kurmanın ve onların hikâyelerini dinlemenin, özellikle yetişkinlerde tutumları değiştirmede en etkili yollardan biri olduğunu gösteriyor. Doğru bilgi yaymak da özellikle gençlerde önemli bir rol oynuyor.

Ruhsal bozukluğu olan insanlar tehlikeli midir?

Bu yaygın bir kalıp yargıdır. Ruhsal sorun yaşayan insanların büyük çoğunluğu şiddete karışmaz. Medyadaki tek yönlü tasvirler bu yanlış algıyı güçlendirir. Doğru bilgi ve kişisel temas, bu kalıp yargıyı kırmanın en etkili yolları arasındadır; çevrenizde ruhsal sorun yaşamış ve iyileşmiş pek çok insan olduğunu hatırlamak da bakışınızı değiştirebilir.

Bir yakınım destek almaktan utanıyorsa ne yapabilirim?

Onu yargılamadan dinleyin, yaşadıklarının anlaşılır olduğunu ve destek almanın cesaret gerektiren bir adım olduğunu hatırlatın. Uygun bir uzman bulma sürecinde ona eşlik etmeyi önermek de ilk adımı kolaylaştırabilir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Yaşadıklarınızı yargılanmadan konuşabileceğiniz güvenli bir alan arıyorsanız: Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.