Zor bir günün sonunda kendinizi mutfakta, aslında aç olmadığınız hâlde dolabın kapağını açıp kapatırken buldunuz mu? Bir tartışmanın ardından elinizin istemsizce bir paket bisküviye uzandığını ya da yalnız kaldığınız akşamlarda bir şeyler atıştırmadan duramadığınızı fark ettiniz mi? Bu deneyimler son derece yaygındır ve psikolojide duygusal yeme olarak adlandırılır: fiziksel bir ihtiyaçtan çok, duygularla baş etmek için yemeğe yönelmek.
Duygusal yeme bir irade zayıflığı ya da “kendini tutamamak” meselesi değildir. Arkasında beynimizin ödül sistemi, stres hormonları, çocuklukta öğrendiğimiz alışkanlıklar ve duygularımızı düzenleme biçimimiz gibi pek çok etken vardır. Bu yazıda duygusal açlığın ne olduğunu, fiziksel açlıktan nasıl ayrıldığını, bilimin bu konuda neler söylediğini ve döngüyü fark edip değiştirmek için neler yapabileceğinizi ele alıyoruz.
Duygusal yeme nedir?
Duygusal yeme, üzüntü, öfke, kaygı, yalnızlık, can sıkıntısı ya da stres gibi duygulara yanıt olarak yemek yemektir. Burada yemek, bedenin enerji ihtiyacını karşılamaktan çok bir duyguyu yatıştırma, bastırma ya da ondan uzaklaşma aracı olarak kullanılır. Çoğu zaman tercih edilen yiyecekler de rastgele değildir; şekerli, yağlı ve tuzlu, kısacası hızlı haz veren yiyecekler öne çıkar.
Önemli bir ayrımı baştan belirtelim: Gündelik dilde zaman zaman “duygusal yeme bozukluğu” ifadesi kullanılsa da duygusal yeme kendi başına bir tanı değildir. Ara sıra duygusal nedenlerle yemek çoğu insanın yaşadığı bir deneyimdir. Ancak duygusal yeme sıklaştığında, kontrol kaybı hissiyle birlikte görüldüğünde ve ciddi sıkıntı yarattığında, DSM-5’te tanımlanan tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi klinik tablolarla örtüşebilir. Bu ayrımı bilmek, hem kendimizi gereksiz yere etiketlememek hem de gerektiğinde destek almayı ihmal etmemek açısından önemlidir.
Fiziksel açlık ile duygusal açlık arasındaki fark
Duygusal yemeyi fark etmenin ilk adımı, iki açlık türünü birbirinden ayırt edebilmektir. Aşağıdaki karşılaştırma bu konuda yol gösterici olabilir:
Başlangıç: Fiziksel açlık yavaş yavaş gelir ve giderek artar. Duygusal açlık ise çoğu zaman aniden ve acil bir istek gibi ortaya çıkar.
Yiyecek seçimi: Fiziksel açlıkta pek çok farklı yiyecek iştah açıcı gelir. Duygusal açlıkta ise genellikle belirli bir yiyecek istenir: çikolata, cips, hamur işi gibi.
Bedensel sinyaller: Fiziksel açlık midenin guruldaması, enerji düşüklüğü gibi bedensel işaretlerle birlikte gelir. Duygusal açlık daha çok “canım bir şey çekti” düşüncesiyle, zihinde başlar.
Doyma: Fiziksel açlık doyunca geçer. Duygusal açlıkta ise karın dolu olsa bile yemeye devam etme isteği sürebilir.
Sonrası: Fiziksel açlık giderildiğinde rahatlama hissedilir. Duygusal yemenin ardından ise çoğu zaman suçluluk, pişmanlık ya da utanç gelir.
Duygular yemeyi beş farklı yolla etkiler
Duygular ile yeme arasındaki ilişki tek yönlü ve basit değildir. Würzburg Üniversitesi’nden Michael Macht’ın 2008’de geliştirdiği beş yollu model, duyguların yeme davranışını beş farklı biçimde etkileyebileceğini öne sürer:
Yiyecek seçiminin duygularla yönlenmesi: Belirli yiyeceklere karşı duyulan duygular (örneğin bir yiyeceğin çocukluk anılarını çağrıştırması) neyi seçeceğimizi etkiler.
Duyguların yemeyi bastırması: Çok yoğun duygular, özellikle şiddetli stres ya da korku, iştahı kesebilir. Bu yüzden bazı insanlar stres altında neredeyse hiç yemek yiyemez.
Bilişsel kontrolün zayıflaması: Sürekli diyet yapan ve yemeyi sıkı kurallarla kontrol etmeye çalışan kişilerde olumsuz duygular bu kontrolü zayıflatabilir ve aşırı yemeye yol açabilir.
Duyguları düzenlemek için yemek: Yemek, olumsuz duyguları yatıştırmak ya da onlardan uzaklaşmak için bir araç olarak kullanılır. Duygusal yeme denildiğinde çoğunlukla bu yol kastedilir.
Duyguyla uyumlu yeme: Neşeli bir kutlama sofrasında daha keyifle ve daha çok yemek gibi, duygunun kendisiyle uyumlu yeme değişiklikleri.
Bu model önemli bir şeyi gösteriyor: Herkes duygulara aynı yeme tepkisini vermez. Aynı stresli gün bir kişide iştahı tamamen keserken bir başkasında atıştırma isteğini artırabilir. Bu fark, hem duygunun yoğunluğuna hem de kişinin özelliklerine bağlıdır.
Stres, ödül sistemi ve “rahatlatıcı” yiyecekler
Peki stres altındayken neden özellikle tatlı ve yağlı yiyeceklere yöneliriz? Adam ve Epel’in 2007’de yayımladığı derleme, bu soruya beynin ödül sistemi üzerinden yanıt verir. Stres, vücutta kortizol gibi stres hormonlarının salgılanmasını sağlayan sistemi harekete geçirir. Lezzetli ve kalorisi yüksek yiyecekler ise beynin ödül devrelerini uyarır ve kısa süreli bir rahatlama hissi yaratır.
Araştırmacılara göre stres ve lezzetli yiyecekler, beyindeki doğal opioid sistemini harekete geçirebilir ve bu da stres tepkisini geçici olarak yumuşatır. Sorun, bu rahatlamanın kısa sürmesi ve tekrarlandıkça beynin “stres geldiğinde yemek iyi gelir” ilişkisini güçlendirmesidir. Kronik stres altında bu döngü daha da belirginleşebilir. Yani duygusal yeme, aslında beynin bildiği bir rahatlama yolunu kullanmasıdır; sorun yöntemin kendisinde değil, tek ve sürekli yöntem hâline gelmesindedir.
Asıl mesele duygu değil, onu nasıl düzenlediğimiz
Herkes olumsuz duygular yaşar, ama herkes bu duygular karşısında yemeğe yönelmez. Evers, Stok ve de Ridder’ın 2010’da yayımladığı deneysel çalışmalar bu farkın kaynağına ışık tuttu. Araştırmacılar katılımcılarda olumsuz duygular uyandırdı ve ardından onların ne kadar “rahatlatıcı” yiyecek tükettiğini ölçtü. Sonuçlar dikkat çekiciydi: Duygularını bastırmaya çalışan katılımcılar, duygularını yeniden değerlendiren, yani olaya farklı bir açıdan bakmaya çalışan katılımcılara göre daha fazla rahatlatıcı yiyecek tüketti.
Bu bulgu, duygusal yemeyle ilgili en önemli mesajlardan birini taşıyor: Sorun duyguların kendisi değil, onlarla nasıl başa çıktığımızdır. Duyguyu yok saymaya, bastırmaya ya da ondan kaçmaya çalıştığımızda yemek kolay bir kaçış kapısına dönüşebilir. Duyguyu fark etmek, adlandırmak ve ona farklı bir anlam verebilmek ise yemeğe olan bu ihtiyacı azaltabilir.
Duygusal yemenin olası kökenleri
Tatjana van Strien’in 2018 tarihli derlemesi, duygusal yemenin olası nedenlerini birkaç başlık altında toplar. Bunlar birbirini dışlamaz; bir kişide birden fazlası birlikte rol oynayabilir:
Sıkı diyet ve yeme kısıtlaması: Uzun süre katı kurallarla yemeyi kısıtlamak, açlık ve tokluk sinyalleriyle bağlantının zayıflamasına ve olumsuz duygular karşısında kontrolün kolayca kaybedilmesine yol açabilir.
Bedensel sinyalleri fark etmekte zorlanma: Bazı kişiler açlık, tokluk ve duygusal uyarılma gibi iç sinyalleri ayırt etmekte zorlanır; gerginliği açlık sanabilir.
Duyguları tanımlamakta zorlanma (aleksitimi): Ne hissettiğini adlandırmakta güçlük çeken biri, belirsiz bir rahatsızlığı yemekle gidermeye çalışabilir.
Duygu düzenleme güçlükleri: Duyguları bastırma ya da onlardan kaçınma gibi stratejiler duygusal yemeyle ilişkilidir.
Stres tepkisindeki farklılıklar: Bazı kişilerde stres sistemi farklı çalışabilir ve bu durum stres sonrası yeme eğilimini artırabilir.
Van Strien, duygusal yemenin yüksek olduğu kişilerde odağın katı kalori kısıtlamasından çok duygu düzenleme becerileri üzerine kurulması gerektiğini vurgular. Bu da diyetlerin neden sıklıkla duygusal yeme döngüsünü kıramadığını açıklıyor olabilir.
Çocuklukta öğrenilen bir alışkanlık olarak yemek
Ağlayan bir çocuğa susması için bir bisküvi vermek, iyi bir karne sonrası hamburgerle kutlama yapmak ya da üzgün olduğunda “Gel sana sevdiğin tatlıyı yapayım” demek, çoğu ailede sevginin doğal ifadeleridir. Ancak bu davranışlar sürekli tekrarlandığında çocuk, yemeği duygularıyla baş etmenin bir yolu olarak öğrenebilir.
Blissett, Haycraft ve Farrow’un 2010’da okul öncesi çocuklarla yaptığı deneysel çalışma bu öğrenmeyi gözler önüne serdi. Anneleri çocuklarının duygularını yatıştırmak için sık sık yiyecek kullanan çocuklar, olumsuz bir duygu yaşadıklarında aç olmadıkları hâlde daha fazla çikolata yedi. Farrow ve arkadaşlarının 2015’teki izleme çalışması da 3-5 yaşta yemeği ödül olarak kullanan ya da yemeği aşırı kontrol eden ebeveynlerin çocuklarının, birkaç yıl sonra stres altında daha fazla atıştırdığını gösterdi. Bu bulgular ebeveynleri suçlamak için değil, yetişkinlikteki duygusal yemenin çoğu zaman çok erken öğrenilmiş bir başa çıkma yolu olduğunu anlamak için önemlidir.
Duygusal yeme döngüsü nasıl işler?
Duygusal yeme genellikle kendini besleyen bir döngü içinde ilerler. Önce bir tetikleyici gelir: stresli bir iş günü, bir kırgınlık, yalnızlık ya da can sıkıntısı. Ardından hoş olmayan bir duygu yükselir ve onu hafifletme isteği belirir. Yemek kısa süreli bir rahatlama sağlar. Ancak kısa süre sonra suçluluk ve kendini eleştirme başlar: “Yine yaptım, hiç irademe sahip değilim.” Bu yeni olumsuz duygu da bir sonraki duygusal yeme atağı için zemin hazırlar.
Döngüyü sürdüren en güçlü unsurlardan biri, yemekten sonra gelen sert iç sestir. Kendini cezalandırmaya yönelik katı kurallar ya da “yarından itibaren hiç yemeyeceğim” gibi kararlar, kısıtlamayı artırarak döngüyü daha da güçlendirebilir. Bu nedenle değişim, kendimize daha anlayışlı bir tutumla başlamalıdır.
Gündelik hayattan bir örnek
Ayşe akşam saat yedide eve geliyor. Gün boyu toplantılardan toplantıya koşmuş, öğle yemeğini masasında aceleyle geçiştirmiş, yöneticisinden de beklemediği sert bir e-posta almış. Kapıyı kapattığı anda içinde tarif edemediği bir gerginlik var. Mutfağa geçip önce bir dilim kek alıyor, sonra bir avuç kuruyemiş, ardından televizyonun karşısında bir paket cips. Bir saat sonra karnı rahatsız edecek kadar dolu, ama içindeki gerginlik hâlâ yerinde; üstüne bir de “Yine kendimi tutamadım” suçluluğu eklenmiş.
Bu sahnede birkaç tanıdık unsur var: gün içinde yeterince beslenmemek, akşam bastırılmış bir kırgınlık ve öfke, yorgunluk ve ekran karşısında farkında olmadan yemek. Ayşe’nin ihtiyacı belki de yemekten çok, yaşadığı haksızlık hissini birine anlatmak, biraz dinlenmek ve gün içinde düzenli öğünler yapmaktı. Duygusal yemeyi anlamak, tam olarak bu ihtiyacı görebilmekle başlar.
Sadece olumsuz duygular mı?
Duygusal yeme denildiğinde akla genellikle üzüntü ve stres gelir; ancak olumlu duygular da yeme davranışını etkileyebilir. Kutlamalar, bayram sofraları ya da sevdiklerimizle geçirilen keyifli akşamlar daha fazla yemeye eşlik edebilir. Bu, Macht’ın modelindeki duyguyla uyumlu yeme yoluna karşılık gelir ve çoğu zaman sorun oluşturmaz. Dikkat edilmesi gereken nokta, yemeğin herhangi bir duyguyla, olumlu ya da olumsuz, baş etmenin tek yolu hâline gelip gelmediğidir.
Duygusal yemeyi fark etmek ve değiştirmek için pratik adımlar
Bir an durun ve sorun. Yeme isteği geldiğinde birkaç nefes alıp kendinize “Şu an midem mi aç, yoksa bir şey mi hissediyorum?” diye sorun. Amaç yemeyi yasaklamak değil, seçimi fark ederek yapmaktır.
Duygunuza bir isim verin. “Kötüyüm” yerine daha net olmaya çalışın: yorgun, kırgın, kaygılı, yalnız, sıkılmış. Duyguyu adlandırmak onun yoğunluğunu azaltabilir.
Kısa bir not tutun. Bir hafta boyunca ne zaman, nerede, ne hissederken atıştırdığınızı kısaca yazın. Kalori değil, duyguyu ve durumu not edin. Örüntüler çoğu zaman şaşırtıcı biçimde netleşir.
Alternatif rahatlama yolları oluşturun. Kısa bir yürüyüş, sevdiğiniz birini aramak, duş almak, birkaç dakika esneme yapmak ya da duygularınızı yazmak gibi size iyi gelen birkaç yolu önceden belirleyin.
İsteği erteleyin, yasaklamayın. Duygusal yeme isteği çoğu zaman dalga gibi yükselip alçalır. Birkaç dakika beklemek ve isteğin nasıl değiştiğini gözlemlemek, otomatik yemeyi bilinçli bir seçime dönüştürür.
Düzenli öğünler yapın. Uzun süre aç kalmak ya da katı kısıtlamalar, akşam saatlerinde kontrol kaybını kolaylaştırabilir. Gün içine yayılmış dengeli öğünler bu riski azaltır.
Kendinize şefkatle yaklaşın. Duygusal yediğiniz bir anın ardından kendinizi cezalandırmak yerine “Zor bir gündü ve bildiğim bir yolla rahatlamaya çalıştım” diyebilmek, döngünün bir sonraki halkasını zayıflatır.
Diyet tek başına neden yetmeyebilir?
Duygusal yeme yaşayan pek çok kişi soruna çözüm olarak daha katı bir diyete yönelir. Ancak araştırmalar, sıkı kısıtlamanın duygusal yemeyi azaltmak yerine bazen artırabileceğini gösteriyor. Yemeği yasaklı bir nesneye dönüştürmek, ona duyulan isteği büyütebilir ve olumsuz duygular geldiğinde kontrolün tamamen kaybedilmesine zemin hazırlayabilir.
Bu nedenle duygusal yemeyle çalışırken beslenme düzeni kadar duygusal ihtiyaçların da ele alınması gerekir. Bir diyetisyen ile bir ruh sağlığı uzmanının birlikte çalışması, hem bedeninizin hem de duygularınızın ihtiyaçlarını gözeten daha kalıcı bir yol sunabilir. Böyle bir iş birliğinde amaç kusursuz bir beslenme düzeni kurmak değil, yemekle daha esnek, daha az suçluluk içeren ve daha sürdürülebilir bir ilişki geliştirmektir.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Ara sıra duygusal yemek insanidir ve çoğu zaman kendi başına bir sorun oluşturmaz. Ancak aşağıdaki durumlarda bir uzmandan destek almanız önerilir:
Kısa sürede çok miktarda yemek yediğiniz ve durduramadığınızı hissettiğiniz ataklar sık tekrarlıyorsa.
Yemekten sonra yoğun utanç, suçluluk ya da kendinden tiksinme hissediyorsanız.
Yemek, duygularınızla baş etmenin neredeyse tek yolu hâline geldiyse.
Kilo, beden algısı ya da yemekle ilgili düşünceler gününüzün büyük bölümünü kaplıyorsa.
Yemek sonrası kusma, aşırı egzersiz ya da uzun süre aç kalma gibi telafi davranışları ortaya çıktıysa.
Duygusal yemeye çökkünlük, yoğun kaygı ya da umutsuzluk eşlik ediyorsa. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız vakit kaybetmeden destek isteyin; acil bir durumda 112’yi arayın.
Psikoterapi, yemeğin sizin için hangi duygusal ihtiyacı karşıladığını anlamanıza ve daha sağlıklı duygu düzenleme becerileri geliştirmenize yardımcı olur. Affekt’in uzman psikologlarıyla online terapi aracılığıyla bulunduğunuz yerden görüşebilirsiniz.
Bu yazının ilk versiyonu Dyt. Belgin Sağıt tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Duygusal açlık ile fiziksel açlık nasıl ayırt edilir?
Fiziksel açlık yavaş yavaş gelir, farklı yiyeceklerle giderilebilir ve doyunca geçer. Duygusal açlık ise aniden ortaya çıkar, genellikle belirli tatlı ya da tuzlu yiyecekleri ister, tok olsanız bile sürebilir ve çoğu zaman ardında suçluluk duygusu bırakır.
Duygusal yeme bir yeme bozukluğu mudur?
Duygusal yeme kendi başına bir tanı değildir ve ara sıra yaşanması oldukça yaygındır. Ancak kontrol kaybı hissiyle birlikte sık tekrarlanan yeme atakları ve belirgin sıkıntı varsa, tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi bir tablo açısından uzman değerlendirmesi önemlidir.
Stresliyken neden tatlı yemek isterim?
Stres, beynin ödül sistemiyle etkileşen hormonal bir tepkiyi başlatır. Tatlı ve yağlı yiyecekler bu sistemi uyararak kısa süreli bir rahatlama sağlar. Bu rahatlama tekrarlandıkça beyin stres anında bu yiyeceklere yönelmeyi öğrenir.
Duygusal yemeyi durdurmak için ne yapabilirim?
Yeme isteği geldiğinde durup ne hissettiğinizi adlandırmayı deneyin. Yürüyüş, birine yazmak ya da duygularınızı not etmek gibi alternatif rahatlama yolları belirleyin, düzenli öğünler yapın ve kendinize sert yerine şefkatli davranın.
Duygusal yeme için hangi uzmana başvurmalıyım?
Duygusal yemenin arkasındaki duygusal ihtiyaçlar için bir ruh sağlığı uzmanından, beslenme düzeni için bir diyetisyenden destek alabilirsiniz. İkisinin birlikte çalışması çoğu zaman daha etkili olur.
Kaynaklar
Macht, M. (2008). How emotions affect eating: A five-way model. Appetite, 50(1), 1–11.
Blissett, J., Haycraft, E., & Farrow, C. (2010). Inducing preschool children’s emotional eating: Relations with parental feeding practices. The American Journal of Clinical Nutrition, 92(2), 359–365.
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Yemekle kurduğunuz ilişki sizi zorluyorsa bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir; online terapi ile destek alabilirsiniz. Online terapi için başvurun →
