Hastalık Hastalığı (Hipokondriyazis): Sağlık Kaygısını Anlamak ve Yönetmek

Hastalık hastalığı nedir? Sağlık kaygısının belirtileri, internetten belirti aramanın etkisi, güvence döngüsü ve bilişsel davranışçı terapiyle tedavi yolları.

Affekt Editör·
Hastalık Hastalığı (Hipokondriyazis): Sağlık Kaygısını Anlamak ve Yönetmek

Hastalık hastalığı ya da tıbbi adıyla hipokondriyazis, kişinin bedensel belirtileri yanlış yorumlaması nedeniyle ciddi bir hastalığı olduğu ya da olacağı korkusunu uzun süre taşıması ve yeterli tıbbi değerlendirme yapılıp güvence verilmesine rağmen bu düşüncelerin sürmesiyle karakterize bir durumdur. Çok eski çağlardan beri bilinen bu tablo, günümüzde “sağlık kaygısı” olarak da anılır.

Bu yazıda sağlık kaygısının belirtilerini, internetten belirti aramanın kaygıyı nasıl büyüttüğünü, güvence arama döngüsünü ve bilimsel olarak etkinliği gösterilmiş tedavi yollarını ele alıyoruz. Önemli bir not: Bedensel belirtilerinizi değerlendirmenin ilk adımı her zaman bir hekime başvurmaktır; bu yazı, tıbbi değerlendirmeden sonra da süren kaygıyla ilgilidir.

Sağlık kaygısı nedir?

Hepimiz zaman zaman sağlığımız için endişeleniriz; bu, bedenimize dikkat etmemizi ve gerektiğinde doktora gitmemizi sağlayan sağlıklı bir tepkidir. Sağlık kaygısı ise bu endişenin orantısız, sürekli ve hayatı kısıtlayan bir hâl almasıdır. Kişi, sıradan bedensel duyumları ciddi bir hastalığın işareti olarak yorumlar ve bu düşüncelerden kurtulmakta zorlanır.

Güncel tanı sistemi DSM-5'te eski “hipokondriyazis” tanısının yerini iki ayrı tanı almıştır. Belirgin bedensel belirtilerin olmadığı ya da çok hafif olduğu, ancak ciddi bir hastalığa yakalanmış olma korkusunun ön planda olduğu duruma “hastalık kaygısı bozukluğu” denir. Rahatsız edici bedensel belirtilerin bulunduğu ve kişinin bu belirtilerle ilgili aşırı düşünce, duygu ve davranışlar sergilediği duruma ise “bedensel belirti bozukluğu” adı verilir. Her iki durumda da kişi gerçekten acı çeker; yaşadıkları “hayal ürünü” değildir.

Sağlık kaygısının belirtileri

  • Ciddi bir hastalığı olduğu ya da olacağı düşüncesiyle sürekli meşgul olmak

  • Baş ağrısı, kalp çarpıntısı ya da bir ben gibi sıradan bedensel değişiklikleri ölümcül bir hastalığın işareti olarak yorumlamak

  • Bedeni sık sık kontrol etmek: nabız saymak, ateş ölçmek, aynada ben ya da şişlik aramak

  • Hastalıkları internette uzun süre araştırmak

  • Aynı şikâyet için birçok doktora başvurmak ya da tam tersine hastalık çıkacağı korkusuyla doktordan kaçınmak

  • Tetkik sonuçları normal çıktığında kısa süre rahatlamak, ardından şüphenin geri dönmesi

  • Hastalıkla ilgili haber, dizi ya da konuşmalardan kaçınmak ya da tam tersine bunlara takılıp kalmak

  • Yakınlarından sürekli güvence istemek

Bu kişiler zamanlarının büyük bir kısmını hastalık ve sağlıkla uğraşarak geçirir. Sağlık kaygısı yaşayanlar bu durumdan dolayı çok acı çeker ve yıpranırlar; süreç zamanla yakınlarını da yorabilir. Bu yüzden sağlık kaygısını “kafaya takmak” olarak küçümsemek yerine, tedavi edilebilir bir kaygı sorunu olarak ele almak gerekir.

Bende de bu hastalık var mı?

Sağlık kaygısında tehlike sinyalleri genellikle kişi internette, televizyonda ya da yakın çevresinde duyduğu bir hastalığı kendinde aramaya başladığında yanar. Yakın çevresinden birindeki rahatsızlığın tek bir belirtisi kendisinde de varsa hemen paniğe kapılır, tüm dikkatini bedenine verir ve “Acaba bende de bu hastalık var mı? Ameliyat olacak mıyım?” gibi yoğun düşüncelere kapılır.

Burada önemli bir gerçeği hatırlamak gerekir: Hastalıkların birden çok belirtisi vardır ve bu belirtilerin çoğu, başka pek çok zararsız durumda da görülebilir. Yorgunluk, baş ağrısı ya da çarpıntı gibi belirtiler stres, uykusuzluk, kafein ya da kaygının kendisinden de kaynaklanabilir. Bir belirtinin sizde bulunması, o hastalığa sahip olduğunuz anlamına gelmez.

Kaygı belirtileri nasıl taklit eder?

Sağlık kaygısını zorlaştıran şeylerden biri, kaygının kendisinin bedensel belirtiler üretmesidir. Kaygılandığımızda kalbimiz hızlanır, nefesimiz daralır, kaslarımız gerilir, midemiz bulanabilir, baş dönmesi ya da karıncalanma hissedebiliriz. Bir belirtiye odaklandıkça kaygı artar, kaygı arttıkça yeni belirtiler ortaya çıkar. Ayrıca bir beden bölgesine sürekli dikkat ettiğimizde, normalde fark etmeyeceğimiz duyumları daha yoğun algılamaya başlarız. Bu kısır döngü, “Gerçekten bir şey var, yoksa neden bu kadar belirti olsun?” düşüncesini güçlendirir.

Siberkondri: İnternetten hastalık araştırmanın tuzağı

Sağlık kaygısı yaşayan kişiler sıklıkla hastalıkları hakkında uzun araştırmalar yapar ve internet sitelerinden kendilerinde var olduğunu düşündükleri belirtileri seçerek kendilerine teşhis koyar. İnternette doğru bilgiler kadar yanlış ve abartılı bilgiler de bulunur; arama motorları ise çoğu zaman en nadir ve en korkutucu olasılıkları öne çıkarır. Araştırmacılar bu döngüye “siberkondri” adını verir: Kaygıyı azaltmak için yapılan çevrim içi aramaların kaygıyı daha da artırması.

Vladan Starcevic ve David Berle'nin derlemesine göre siberkondride kişi, araştırdıkça daha fazla belirsizlikle karşılaşır, bu da daha fazla aramaya yol açar. Bazen araştırmalar öyle bir noktaya gelir ki kişi, başvurduğu uzmanların bile hastalığı hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığını düşünmeye başlar.

Güvence döngüsü: Neden rahatlama kalıcı olmuyor?

Paul Salkovskis ve Hilary Warwick'in bilişsel davranışçı modeline göre, sağlık kaygısını sürdüren en önemli etkenlerden biri güvence arama davranışıdır. Doktora gitmek, tahlil yaptırmak ya da bir yakınından “Bir şeyin yok” cevabını almak kısa süreliğine rahatlatır. Ancak bu rahatlama, kaygının “Kontrol etmezsem kötü bir şey olur” mesajını da güçlendirir. Kısa süre sonra yeni bir şüphe belirir ve döngü yeniden başlar. Böylece güvence, kaygıyı söndürmek yerine onu besler.

Sağlık kaygısı neden gelişir?

  • Geçmiş deneyimler: Çocuklukta ciddi bir hastalık geçirmek ya da bir yakının ağır hastalığına veya kaybına tanık olmak.

  • Öğrenilmiş tutumlar: Sağlık konusunda aşırı kaygılı bir ailede büyümek.

  • Kişilik özellikleri: Belirsizliğe tahammülsüzlük, genel kaygı yatkınlığı ve bedensel duyumlara yüksek duyarlılık.

  • Stresli yaşam dönemleri: Yoğun stres, kayıp ya da salgın gibi toplumsal sağlık tehditleri.

  • Diğer ruhsal sorunlar: Panik bozukluk, yaygın anksiyete bozukluğu, depresyon ve obsesif kompulsif bozuklukla birlikte görülebilir.

Ne yapmalısınız?

  1. Güvendiğiniz bir hekimle çalışın: Birçok doktor arasında dolaşmak yerine, sizi tanıyan bir hekimle düzenli kontrol planı yapın.

  2. Tetkik sonuçlarına güvenin: Yapılan tetkikler temiz çıktıysa, kendinizde bir şeyler aramayı bırakmayı hedefleyin.

  3. İnternet aramalarını sınırlayın: Belirti aramayı tamamen bırakmak zor geliyorsa önce süreyi ve sıklığı azaltın.

  4. Beden kontrollerini azaltın: Nabız saymak, ateş ölçmek ya da aynada kontrol etmek gibi davranışları kademeli olarak azaltın.

  5. Güvence istemeyi azaltın: Yakınlarınızla bu konuda anlaşın; sürekli güvence vermek yerine sizi desteklemelerini isteyin.

  6. Belirsizliğe tahammülü artırın: “Yüzde yüz emin olamam ama bu belirsizlikle yaşayabilirim” cümlesini pratik edin.

  7. Dikkatinizi genişletin: Bedeninize odaklandığınızı fark ettiğinizde dikkatinizi çevrenize ve yaptığınız işe yöneltin.

  8. Stresi yönetin: Uyku, hareket ve gevşeme egzersizleri kaygının bedensel belirtilerini azaltır.

Tedavi: Sağlık kaygısı tedavi edilebilir

Danışan ile kurulan güvenli bir terapötik ilişki içinde uygun psikoterapi ve gerekli durumlarda ilaç desteğiyle sağlık kaygısının tedavisi mümkündür. Bilişsel davranışçı terapi bu alanda en çok araştırılmış yöntemdir. Kate Cooper ve arkadaşlarının meta-analizi, sağlık kaygısına yönelik bilişsel davranışçı terapinin belirtileri belirgin biçimde azalttığını gösterdi. Peter Tyrer ve arkadaşlarının hastane polikliniklerinde yaptığı geniş çaplı çalışmada da bu terapinin, olağan bakıma göre sağlık kaygısını daha fazla azalttığı bulundu.

Terapide kişi, bedensel belirtilere yönelik felaketleştirici yorumlarını fark etmeyi, güvence arama ve kontrol davranışlarını kademeli olarak azaltmayı ve belirsizlikle başa çıkmayı öğrenir. Bazı durumlarda bir psikiyatristin önereceği ilaç tedavisi de terapiyi destekleyebilir.

Yakınınız sağlık kaygısı yaşıyorsa

Sağlık kaygısı yaşayan birine sürekli “Bir şeyin yok” demek kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede döngüyü besleyebilir. Bunun yerine kaygısını küçümsemeden dinlemek, “Ne kadar korktuğunu görüyorum” demek ve profesyonel destek almasını teşvik etmek daha yararlıdır. Sabırlı olmak önemlidir; ama kendi sınırlarınızı da korumanız gerekir.

Sağlık kaygısıyla ilgili yaygın düşünce hataları

  • Felaketleştirme: “Baş ağrım geçmiyor, kesin beyin tümörü.”

  • Olasılığı abartma: Nadir görülen bir hastalığı sık görülen bir hastalık gibi değerlendirmek.

  • Kesinlik ihtiyacı: “Yüzde yüz emin olmadan rahatlayamam.”

  • Seçici dikkat: Sağlıklı olduğunu gösteren işaretleri görmezden gelip yalnızca belirtilere odaklanmak.

  • Doktorun yanılmış olabileceği düşüncesi: Normal tetkik sonuçlarını “Bir şey gözden kaçtı” diye yorumlamak.

Bu düşünce hatalarını fark ettiğinizde kendinize şu soruları sorabilirsiniz: “Bu belirtinin başka, daha olası açıklamaları neler olabilir?”, “Aynı belirtiyi bir arkadaşım yaşasaydı ona ne söylerdim?”, “Geçmişte benzer kaygılarım oldu mu ve sonuç ne oldu?” Bu sorular kaygıyı tamamen ortadan kaldırmasa da düşünceyle aranıza bir mesafe koyar.

Sağlık kaygısı ve doktordan kaçınma

Sağlık kaygısı her zaman sık doktor ziyaretleriyle kendini göstermez. Bazı kişiler kötü bir haber alma korkusuyla doktordan, tahlillerden ve rutin kontrollerden tamamen kaçınır. Bu kaçınma kısa vadede rahatlatsa da kaygıyı besler ve gerçekten gerekli olan sağlık kontrollerinin aksamasına yol açabilir. Eğer siz de bu gruptaysanız, güvendiğiniz bir hekimle planlı ve düzenli kontroller yapmak ve bu süreçte bir yakınınızdan destek almak işinizi kolaylaştırabilir.

Sağlık kaygısı ne kadar yaygın?

Sağlık kaygısı sanıldığından daha yaygındır. Genel toplumda azımsanmayacak sayıda insanın hayatının bir döneminde belirgin sağlık kaygısı yaşadığı, hastane polikliniklerine başvuranlar arasında ise bu oranın daha da yüksek olduğu bildirilmektedir. Sağlık kaygısı her yaşta başlayabilir, ancak çoğunlukla genç ve orta yetişkinlikte ortaya çıkar ve tedavi edilmediğinde yıllarca dalgalı bir seyir izleyebilir. Bu nedenle erken fark edilmesi ve doğru destekle ele alınması önemlidir.

Unutmayın: Sağlık kaygısı yaşamak bir zayıflık değil, tedavi edilebilir bir sorundur ve yardım istemek iyileşmenin ilk adımıdır.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Sağlığınızla ilgili endişeler gününüzün önemli bir kısmını kaplıyor, tıbbi güvencelere rağmen sürüyor, işinizi ve ilişkilerinizi etkiliyor ya da sizi doktora gitmekten tamamen alıkoyuyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız önemlidir. Yeni ortaya çıkan, şiddetlenen ya da sizi endişelendiren bir bedensel belirti için ise her zaman önce bir hekime başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.

Bu yazının ilk versiyonu Klin. Psk. Übeyit Botan Karadeniz tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Hastalık hastalığı nedir?

Hastalık hastalığı ya da hipokondriyazis, kişinin bedensel belirtileri yanlış yorumlayarak ciddi bir hastalığı olduğu ya da olacağı korkusunu uzun süre taşıması ve tıbbi güvenceye rağmen bu korkunun sürmesidir. Günümüzde hastalık kaygısı bozukluğu ya da bedensel belirti bozukluğu olarak tanımlanır.

Hastalık hastalığı tedavi edilebilir mi?

Evet. Bilişsel davranışçı terapi sağlık kaygısında etkinliği iyi gösterilmiş bir yöntemdir; gerekli durumlarda ilaç tedavisi de destek olabilir.

İnternetten hastalık araştırmak neden kaygıyı artırır?

İnternette doğru bilgilerin yanında yanlış ve abartılı bilgiler de bulunur ve arama sonuçları çoğu zaman en korkutucu olasılıkları öne çıkarır. Araştırdıkça belirsizlik artar ve bu da daha fazla aramaya yol açar; bu döngüye siberkondri denir.

Sürekli doktora gitmek kaygıyı azaltır mı?

Doktora gitmek ve tahlil yaptırmak kısa süreliğine rahatlatabilir; ancak sık tekrarlandığında güvence arama döngüsünü besler ve kaygıyı sürdürür. Güvendiğiniz bir hekimle planlı kontroller yapmak daha yararlıdır.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Sağlık kaygınız hayatınızı kısıtlıyorsa bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.