Bedenimiz yalnızca bize ait değildir. Derimizde, ağzımızda, burnumuzda ve özellikle bağırsaklarımızda trilyonlarca mikroorganizma yaşar: bakteriler, virüsler, mantarlar ve diğer küçük canlılar. Bu canlıların oluşturduğu topluluğa mikrobiyota denir. Uzun yıllar boyunca mikroplar yalnızca hastalık etkenleri olarak görüldü; oysa bugün mikrobiyotanın sindirimden bağışıklığa, metabolizmadan ruh hâlimize kadar pek çok süreçte rol oynayan bir ortak olduğunu biliyoruz.
Bu yazıda içimizde yaşayan bu dünyayı tanıyor, mikrobiyotayı neyin şekillendirdiğini, bağırsak ile beyin arasındaki iletişimin bilimsel olarak ne kadar anlaşıldığını ve mikrobiyotayı desteklemek için gündelik hayatta neler yapabileceğimizi ele alıyoruz. Bu alan heyecan verici olduğu kadar yeni de; bu yüzden kesinleşmiş bulgularla henüz araştırılmakta olan soruları birbirinden ayırmaya özen göstereceğiz.
Mikrobiyota nedir?
Mikrobiyota, belirli bir ortamda yaşayan mikroorganizmaların tamamını ifade eder. Bu mikroorganizmaların genetik materyalinin bütününe ise mikrobiyom denir; iki terim günlük dilde çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır. İnsan mikrobiyotasının en büyük ve en çeşitli kısmı kalın bağırsakta yer alır. Burada yaşayan bakteriler, bizim tek başımıza sindiremediğimiz lifleri parçalar, bazı vitaminlerin üretimine katkıda bulunur, bağırsak duvarının sağlığını destekler ve zararlı mikropların yerleşmesini zorlaştırır.
Uzun süre, vücudumuzdaki bakteri hücrelerinin insan hücrelerinden on kat fazla olduğu söylendi. Sender, Fuchs ve Milo'nun 2016'daki hesaplamaları bu rakamı düzeltti: Ortalama bir yetişkinde yaklaşık 38 trilyon bakteri bulunduğu ve bu sayının insan hücresi sayısıyla kabaca aynı mertebede olduğu tahmin ediliyor. Yani on kat değil, yaklaşık bire bir. Bu yine de etkileyici bir ortaklık: Bedenimizdeki her bir hücreye kabaca bir bakteri eşlik ediyor.
Mikrobiyota neden bu kadar önemli?
Bağırsak mikrobiyotası, bedenimizde birden çok görevi aynı anda üstlenir. Lynch ve Pedersen'in 2016'da New England Journal of Medicine'de yayımlanan derlemesi bu görevleri şöyle özetler: Besinlerin sindirimine ve enerji elde edilmesine katkı, bağışıklık sisteminin gelişimi ve düzenlenmesi, bağırsak bariyerinin korunması ve vücudun pek çok metabolik sürecinde rol alan maddelerin üretimi.
Lifleri sindirmek: Bağırsak bakterileri, sindiremediğimiz lifleri fermente ederek kısa zincirli yağ asitleri gibi faydalı maddeler üretir. Bu maddeler bağırsak hücreleri için önemli bir enerji kaynağıdır.
Bağışıklığı eğitmek: Bağışıklık sistemimizin büyük bir kısmı bağırsaklarla yakın temas hâlindedir. Mikrobiyota, bağışıklık sistemine dosta ve düşmana nasıl tepki vereceğini öğretmede rol oynar.
Koruyucu kalkan olmak: Sağlıklı ve çeşitli bir mikrobiyota, zararlı mikroorganizmaların bağırsakta yer edinmesini zorlaştırır.
Vitamin ve diğer maddelerin üretimi: Bazı bağırsak bakterileri K vitamini ve bazı B vitaminlerinin üretimine katkıda bulunur.
Çeşitlilik neden önemlidir?
Mikrobiyota araştırmalarında sıkça karşılaşılan kavramlardan biri çeşitliliktir. Tıpkı bir ormanda farklı türlerden bitki ve hayvanların bir arada yaşaması o ormanı değişen koşullara karşı daha dayanıklı kılması gibi, bağırsakta da farklı mikroorganizma türlerinin bir arada bulunması ekosistemin dengesini korumasına yardım eder. Bir tür azaldığında, benzer görevleri üstlenen başka türler devreye girebilir.
Pek çok çalışmada daha düşük mikrobiyota çeşitliliği, çeşitli sağlık sorunlarıyla ilişkili bulunmuştur. Ancak burada da dikkatli olmak gerekir: Çeşitlilik tek başına sağlığın kesin bir ölçüsü değildir ve sağlıklı bir mikrobiyotanın tek bir tarifi yoktur. Farklı coğrafyalarda, farklı beslenme alışkanlıklarına sahip sağlıklı insanların mikrobiyotaları birbirinden oldukça farklı olabilir. Önemli olan, mikrobiyotanın bulunduğu bedene uyumlu ve dengeli bir ekosistem olmasıdır.
Mikrobiyotamızı neler şekillendirir?
Her insanın mikrobiyotası, parmak izi kadar olmasa da oldukça kişiye özgüdür. Bu farklılığı yaratan pek çok etken vardır: genetik, yaş, doğum şekli, bebeklikteki beslenme, coğrafya, yaşam tarzı, beslenme alışkanlıkları, kullanılan ilaçlar, stres, uyku ve fiziksel aktivite.
Doğum ve ilk yıllar
Mikrobiyotanın temelleri hayatın ilk anlarında atılır. Dominguez-Bello ve arkadaşlarının 2010'da yaptığı çalışma, normal doğumla dünyaya gelen bebeklerin ilk mikrobiyotasının annenin vajinal mikrobiyotasına, sezaryenle doğan bebeklerinkinin ise daha çok deri mikrobiyotasına benzediğini gösterdi. Anne sütü de bebeğin bağırsağındaki faydalı bakterilerin gelişimini destekleyen özel şekerler içerir. Ancak bu, sezaryenle doğan ya da anne sütü alamayan bebeklerin sağlıksız olacağı anlamına gelmez; mikrobiyota yaşamın ilk yıllarında gelişmeye devam eder ve pek çok etkenle şekillenir. Doğum şekli ve bebek beslenmesiyle ilgili kararlar her zaman hekimle birlikte, anne ve bebeğin sağlığı önceliklendirilerek verilmelidir.
Yaş
Mikrobiyota çocukluk boyunca olgunlaşır ve yetişkinlikte görece kararlı bir yapıya ulaşır. İleri yaşlarda ise bazı kişilerde mikrobiyota çeşitliliğinde azalma görülebilir. Bu değişikliklerin bir kısmı yaşlanmanın kendisinden, bir kısmı ise beslenme, ilaç kullanımı ve hareketlilikteki değişikliklerden kaynaklanır.
İlaçlar
Antibiyotikler, bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde hayat kurtarıcıdır; ancak zararlı bakterilerle birlikte faydalı bakterileri de etkileyebilir. Mikrobiyota antibiyotik kullanımının ardından çoğu zaman toparlanır, ancak bu süreç kişiden kişiye değişir. Bu nedenle antibiyotikleri yalnızca hekim önerdiğinde ve önerilen süre boyunca kullanmak önemlidir. Antibiyotik dışında bazı mide ilaçları ve diğer ilaçların da mikrobiyotayı etkileyebildiği biliniyor. Hiçbir ilacı mikrobiyota kaygısıyla kendi başınıza bırakmayın; sorularınızı hekiminize iletin.
Beslenme
Mikrobiyota üzerinde en çok etkiye sahip ve en kolay değiştirebileceğimiz etkenlerden biri beslenmedir. Ne yediğimiz, bağırsak bakterilerimizin de ne yediğini belirler. Lif açısından zengin, çeşitli bitkisel besinler içeren bir beslenme, genellikle daha çeşitli bir mikrobiyotayla ilişkilendirilir.
Bağırsak-beyin ekseni: Karnımızdaki ikinci beyin mi?
Heyecanlandığımızda midemizde kelebekler uçuşur, kaygılandığımızda karnımıza ağrılar girer. Bağırsak ile beyin arasındaki bu bağlantıyı hepimiz deneyimleriz. Bilim insanları, bu iki organ arasında iki yönlü bir iletişim olduğunu ve mikrobiyotanın bu iletişimde önemli bir rol oynadığını gösteriyor. Bu sisteme mikrobiyota-bağırsak-beyin ekseni deniyor.
Cryan ve arkadaşlarının 2019'da Physiological Reviews dergisinde yayımladığı kapsamlı derleme, bu iletişimin birkaç yol üzerinden gerçekleştiğini anlatır: bağırsak ile beyin arasında doğrudan bilgi taşıyan vagus siniri, bağışıklık sistemi ve iltihaplanmayla ilişkili sinyaller, stres hormonları ve bakterilerin ürettiği bazı metabolitler. Örneğin bağırsak bakterileri, sinir sistemi işlevinde rol oynayan bazı maddelerin üretimine ya da bunların öncüllerinin işlenmesine katkıda bulunabilir.
Mikrobiyota ve ruh hâli: Bilim ne söylüyor?
Bu alandaki en dikkat çekici çalışmalardan biri, Belçika ve Hollanda'da binlerce kişinin dışkı örneklerini ve ruh sağlığı verilerini inceleyen Valles-Colomer ve arkadaşlarının 2019'da Nature Microbiology'de yayımlanan araştırmasıdır. Araştırmacılar, depresyon yaşayan kişilerde Coprococcus ve Dialister adlı bakteri gruplarının, ilaç kullanımı gibi etkenler hesaba katıldıktan sonra bile daha az bulunduğunu gözlemledi. Ayrıca bağırsak bakterilerinin dopamin ile ilgili bir metaboliti üretme potansiyelinin, ruhsal yaşam kalitesiyle olumlu yönde ilişkili olduğunu buldular.
Bu bulgular heyecan verici olsa da önemli bir uyarıyı da beraberinde getirir: İlişki, neden-sonuç anlamına gelmez. Depresyon yaşayan kişilerin beslenme, uyku ve hareket alışkanlıkları da değişebilir ve bu değişiklikler mikrobiyotayı etkileyebilir. Yani mikrobiyotadaki farklılıklar depresyonun nedeni de olabilir, sonucu da, ya da her ikisi de başka bir ortak etkenden kaynaklanıyor olabilir. Hayvan çalışmaları neden-sonuç ilişkisine dair bazı ipuçları verse de, insanlarda bu soruların yanıtı henüz netleşmiş değil.
Beslenmenin ruh hâli üzerindeki etkisine dair insan çalışmaları da sürüyor. Jacka ve arkadaşlarının 2017'de BMC Medicine'de yayımladığı SMILES çalışmasında, depresyon tanısı alan ve beslenme alışkanlıkları sağlıksız olan katılımcılardan bir gruba diyetisyen eşliğinde Akdeniz tipi beslenmeye yakın bir beslenme desteği verildi. On iki haftanın sonunda bu gruptaki katılımcıların depresyon belirtilerinde, sosyal destek alan kontrol grubuna göre daha fazla iyileşme görüldü. Bu çalışma küçük ölçeklidir ve tek başına kesin bir sonuç sunmaz; ama beslenmenin ruh sağlığı için önemli olabileceğine dair kanıtlara katkı sağlar. Unutmayın: Beslenme değişiklikleri depresyon tedavisinin yerini tutmaz, onu tamamlayabilir.
Stres mikrobiyotayı etkiler mi?
Bağırsak-beyin ekseni iki yönlü çalıştığı için yalnızca bağırsak beyni değil, beyin de bağırsağı etkiler. Kronik stres, bağırsak hareketlerini, bağırsak geçirgenliğini ve bağışıklık tepkilerini değiştirebilir; bu da mikrobiyotanın yapısını etkileyebilir. Stresli dönemlerde pek çok insanın sindirim sorunları yaşaması, şişkinlik, kabızlık ya da ishal gibi belirtilerin artması bu bağlantının gündelik bir yansımasıdır. Bu nedenle stres yönetimi, yalnızca zihin sağlığı için değil, bağırsak sağlığı için de önemlidir.
Probiyotik, prebiyotik ve fermente gıdalar
Uluslararası bir uzman paneli, probiyotikleri "yeterli miktarda alındığında konakçının sağlığına fayda sağlayan canlı mikroorganizmalar" olarak tanımlar. Prebiyotikler ise bağırsaktaki faydalı mikroorganizmaların beslenmesini sağlayan ve sağlığa fayda sağlayan besin bileşenleridir; belirli lif türleri bunların başında gelir. Yoğurt, kefir, turşu ve tarhana gibi geleneksel mutfağımızda da yer alan fermente gıdalar ise mikroorganizmaların etkisiyle dönüşüme uğramış besinlerdir; bazıları canlı mikroorganizma içerir.
Wastyk ve arkadaşlarının 2021'de Cell dergisinde yayımladığı çalışma bu alana ilginç bir katkı sundu. Sağlıklı yetişkinler on hafta boyunca ya fermente gıdalar ya da lif açısından zengin bir beslenme düzenine yönlendirildi. Fermente gıda tüketimini artıran grupta mikrobiyota çeşitliliği arttı ve bazı iltihaplanma göstergeleri azaldı. Lif tüketimini artıran grupta ise çalışma süresi içinde mikrobiyota çeşitliliğinde belirgin bir artış görülmedi; ancak araştırmacılar lifin etkisinin kişinin başlangıçtaki mikrobiyotasına göre değişebileceğini ve daha uzun süre gerektirebileceğini belirtti. Bu, mikrobiyotanın kişiye özgü olduğunu ve herkes için tek tip bir reçetenin olmadığını bir kez daha hatırlatıyor.
Probiyotik takviyesi herkes için gerekli mi?
Hayır. Probiyotik takviyelerinin etkileri, kullanılan bakteri türüne, miktarına ve kişinin durumuna göre büyük farklılıklar gösterir. Bazı belirli durumlarda faydalı olabildikleri bilinse de, dengeli beslenen sağlıklı bireylerin çoğu için takviye şart değildir. Ayrıca bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler gibi bazı gruplar için takviyeler risk taşıyabilir. Takviye kullanmayı düşünüyorsanız mutlaka önce bir hekim ya da diyetisyene danışın.
Mikrobiyotanızı desteklemek için gündelik adımlar
Tabağınızı renklendirin: Farklı sebze, meyve, baklagil, tam tahıl, kuruyemiş ve tohumlar tüketmek, bağırsak bakterilerinize çeşitli besinler sunar. Çeşitlilik, mikrobiyota için anahtar kelimelerden biridir.
Lifi kademeli artırın: Lif tüketiminizi aniden artırmak şişkinlik ve rahatsızlığa yol açabilir; yavaş yavaş artırmak ve yeterli su içmek bedeninizin uyum sağlamasına yardım eder.
Fermente gıdalara yer açın: Yoğurt, kefir ve ev yapımı turşu gibi geleneksel fermente gıdaları beslenmenize dahil edebilirsiniz. Tuz ve şeker içeriğine dikkat etmeyi unutmayın.
Ultra işlenmiş gıdaları sınırlayın: Çok sayıda katkı maddesi içeren, lifi azaltılmış hazır gıdalar yerine mümkün olduğunca az işlenmiş besinleri tercih edin.
Uykuya ve harekete özen gösterin: Düzenli uyku ve fiziksel aktivite, hem genel sağlığı hem de bağırsak sağlığını destekler.
Stresi yönetin: Nefes egzersizleri, doğada zaman geçirmek ve sosyal bağlantılar, bağırsak-beyin ekseninin diğer ucunu da rahatlatır.
Antibiyotikleri bilinçli kullanın: Yalnızca hekim önerdiğinde ve önerilen şekilde kullanın.
Mutfağınızdan küçük bir ilham
Mikrobiyota dostu bir beslenme, pahalı ürünler ya da karmaşık tarifler gerektirmez. Türk mutfağının pek çok geleneksel yemeği zaten bu anlayışa oldukça yakındır. Kahvaltıda peynirin yanına domates, salatalık, yeşillik ve bir kâse yoğurt eklemek; öğlen bir tabak zeytinyağlı sebze yemeği ya da mercimek çorbasının yanında tam buğday ekmeği tercih etmek; akşam nohut, kuru fasulye ya da bulgur pilavını bol salatayla birlikte yemek; ara öğünde bir avuç kuruyemiş ya da mevsim meyvesi tüketmek, hem lif hem çeşitlilik açısından zengin bir gün oluşturur. Bir bardak ayran ya da kefir de fermente gıdalardan nasibinizi almanın kolay bir yoludur.
Burada amaç mükemmel bir menü oluşturmak değil, haftanın genelinde tabağınızdaki bitki çeşitliliğini yavaş yavaş artırmaktır. Kronik bir hastalığınız, sindirim sorunlarınız ya da özel beslenme ihtiyaçlarınız varsa, bu önerileri kendinize uyarlamadan önce bir diyetisyenle görüşmeniz önemlidir.
Mikrobiyota hakkında yaygın yanlış inanışlar
"Bir probiyotik her derde deva." Probiyotiklerin etkileri türe ve duruma özgüdür; mucize bir çözüm değildir.
"Mikrobiyota testiyle bana özel diyet belirlenebilir." Ticari mikrobiyota testlerinin sonuçlarını kişisel sağlık önerilerine dönüştürmek için bilimsel kanıtlar henüz sınırlıdır.
"Bağırsak bakterileri depresyonun tek nedeni." Depresyon; biyolojik, psikolojik ve sosyal pek çok etkenin etkileşimiyle ortaya çıkar. Mikrobiyota bu bulmacanın yalnızca araştırılmakta olan bir parçasıdır.
"Bağırsak temizliği mikrobiyotayı yeniler." Bağırsak temizliği olarak pazarlanan uygulamaların faydası kanıtlanmamıştır ve bazıları zararlı olabilir.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Uzun süredir devam eden şişkinlik, karın ağrısı, ishal ya da kabızlık, dışkıda kan, açıklanamayan kilo kaybı veya gece uykudan uyandıran sindirim şikâyetleri yaşıyorsanız bir hekime başvurmanız gerekir. Bu belirtiler tıbbi bir değerlendirme gerektirir ve beslenme değişiklikleriyle kendi başınıza çözmeye çalışmamalısınız. Size uygun bir beslenme planı için ise bir diyetisyenle çalışmak en doğrusudur.
Stres, kaygı ya da çökkün ruh hâli bedeninizi ve sindiriminizi etkiliyorsa, bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek de bütüncül bir iyileşmenin parçası olabilir. Online terapi, beden ve ruh sağlığınızı birlikte ele almanın erişilebilir bir yoludur. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız acil bir durumda hemen 112'yi arayın.
Bu yazının ilk versiyonu Dyt. Belgin Sağıt tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Mikrobiyota ile mikrobiyom arasındaki fark nedir?
Mikrobiyota, belirli bir ortamda yaşayan mikroorganizmaların kendisini; mikrobiyom ise bu mikroorganizmaların genetik materyalinin bütününü ifade eder. Günlük dilde iki terim çoğu zaman birbirinin yerine kullanılır.
Bağırsak sağlığı ruh hâlini etkiler mi?
Bağırsak ile beyin arasında bağırsak-beyin ekseni adı verilen iki yönlü bir iletişim vardır. Araştırmalar mikrobiyotadaki farklılıkların ruh hâli ve stres tepkileriyle ilişkili olabileceğini gösteriyor; ancak insanlarda neden-sonuç ilişkisi henüz netleşmiş değil. Bu nedenle bağırsak sağlığına özen göstermek, ruh sağlığı desteğinin yerini tutmaz ama onu tamamlayabilir.
Mikrobiyotayı desteklemek için neler yenebilir?
Yoğurt, kefir gibi fermente gıdalar ve sebze, meyve, baklagil, tam tahıl gibi lif açısından zengin, çeşitli bitkisel besinler mikrobiyotayı destekleyebilir. Size uygun beslenme planı için bir diyetisyene danışmanız en doğrusudur. Değişiklikleri kademeli yapmak, bedeninizin uyum sağlamasını kolaylaştırır.
Probiyotik takviyesi herkes için gerekli mi?
Hayır, dengeli beslenen sağlıklı bireylerin çoğu için takviye şart değildir. Takviyelerin etkisi türe ve kişiye göre değişir; kullanmayı düşünüyorsanız öncesinde mutlaka bir hekim veya diyetisyenle görüşün.
Antibiyotik kullandıktan sonra mikrobiyota düzelir mi?
Mikrobiyota antibiyotik kullanımının ardından çoğu zaman zamanla toparlanır, ancak bu süreç kişiden kişiye değişir. Çeşitli ve lifli beslenmek bu süreci destekleyebilir; özel bir durumunuz varsa hekiminize danışın.
Kaynaklar
Cryan, J. F. ve ark. (2019). The microbiota-gut-brain axis. Physiological Reviews.
Wastyk, H. C. ve ark. (2021). Gut-microbiota-targeted diets modulate human immune status. Cell.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Beden ve ruh sağlığınızı bütüncül biçimde ele almak için bir uzmanla görüşmek isterseniz: Online terapi için başvurun →
