Kaygı Beni Değil, Ben Kaygıyı Yönetiyorum

Uyku, sınırlar, beslenme, ekran süresi, hareket ve meditasyon: Kaygıyı yönetmek için araştırmalarla desteklenen gündelik alışkanlıklar ve pratik adımlar.

Affekt Editör·
Kaygı Beni Değil, Ben Kaygıyı Yönetiyorum

Günlük hayatta sunum hazırlamak, toplantıya yetişmek, bir ödevi teslim etmek gibi kaygı yaratan pek çok durumla karşılaşırız. Her insan kaygı yaşar; önemli olan, kaygı yaratan bu durumlarla nasıl baş ettiğimizdir. “Acı kaçınılmazdır, acı çekmek ise bir tercihtir” sözü de tam bu noktaya işaret eder: Zorlayıcı duyguları her zaman engelleyemeyiz, ama onlara nasıl yanıt vereceğimiz büyük ölçüde bizim elimizdedir.

Anksiyete; geleceğe dair aşırı ve gerçekçi olmayan endişeler, duygusal ve bedensel gerginlik ve insanlardan, sorumluluklardan ya da zararsız durumlardan kaçınma eğilimi olarak tanımlanabilir. Bu yazıda, kaygıyı azaltmaya yardımcı olan ve hayatınıza kolayca yerleştirebileceğiniz alışkanlıkları bilimsel araştırmalarla birlikte ele alıyor, her biri için uygulanabilir adımlar öneriyoruz.

Kaygı bedende ve zihinde nasıl görünür?

Kaygıyla zorlanan biriyseniz, stres yaratan bir durumla karşılaştığınızda kalp atışlarınızın hızlandığını, ellerinizin titrediğini, başınızın döndüğünü ya da zihninizin aynı düşünceye takılıp kaldığını fark etmiş olabilirsiniz. Bu belirtiler kişinin kendini sıkışmış hissetmesine yol açabilir ve yeniden iyi hissetmek çok uzak görünebilir. Bazen de kaygı daha sessiz çalışır: Sürekli bir gerginlik, çabuk sinirlenme, akşamları bitkin hissetme ya da bir türlü rahatlayamama hâli olarak kendini gösterir.

İyi haber şu: Kaygı, gündelik alışkanlıklarımızdan doğrudan etkilenir. Ne kadar uyuduğumuz, işle özel hayat arasına nasıl sınır koyduğumuz, ekran başında ne kadar zaman geçirdiğimiz ve dikkatimizi nereye yönelttiğimiz, kaygı düzeyimizi artırabilir ya da azaltabilir. Aşağıdaki alışkanlıklar kaygı bozukluğunun tedavisinin yerini tutmaz; ama kaygıyla baş etme kapasitenizi güçlendiren sağlam bir zemin oluşturur. Kaygıyı yöneten kişi olmak, ona karşı kusursuz bir savunma kurmak değil, her gün küçük seçimlerle kontrolü yeniden elinize almaktır.

1. Kaliteli bir uyku: Kaygının en güçlü panzehiri

Uykusuzluk kaygıyı tetikleyebilir, kaygı da uykuyu bozabilir. Bu iki yönlü ilişki, kısa sürede bir kısır döngüye dönüşebilir. Pires ve arkadaşlarının (2016) 18 makaleyi ve 34 deneyi kapsayan meta-analizi, uykusuz kalmanın durumluk kaygıyı anlamlı biçimde artırdığını göstermiştir. Nature Human Behaviour'da yayımlanan bir çalışma ise (Ben Simon ve ark., 2020) uykusuzluğun duyguları düzenleyen medial prefrontal korteksin etkinliğini bozduğunu, derin uykunun ise ertesi gün kaygıyı azaltan bir etki yarattığını ortaya koymuştur. Aynı çalışmada, geceden geceye yaşanan küçük uyku kayıplarının bile ertesi gün kaygıdaki artışı öngördüğü bulunmuştur.

Uyku kalitenizi artırmak için:

  • Hafta sonları dahil her gün aynı saatte yatıp kalkmaya çalışın.

  • Yatmadan önce bir rutin oluşturun: bildirimleri kapatmak, ışıkları kısmak, ılık bir içecek içmek ya da birkaç dakika nefes egzersizi yapmak gibi.

  • Aklınızı kurcalayan konuları yatmadan önce bir kâğıda yazın ve “Bunu yarın düşüneceğim” diyerek kâğıdı kenara bırakın.

  • Yatakta 20 dakikadan uzun süre uyuyamazsanız kalkın, loş ışıkta sakin bir şey yapın ve uykunuz gelince geri dönün.

  • Öğleden sonra kafein tüketimini sınırlayın.

2. Sınırlarınızı belirlemek: İşi işte bırakmak

Okulda ya da işte farklı sorunlarla karşılaşmak gündelik yaşamın bir parçasıdır. Ancak iş ve özel hayat arasındaki sınırlar bulanıklaştığında, zihin hiçbir zaman gerçekten dinlenemez. Psikolojide buna işten psikolojik kopma denir: Çalışma saatleri dışında işi yalnızca fiziksel olarak değil, zihinsel olarak da geride bırakabilmek.

Wendsche ve Lohmann-Haislah'ın (2017) 86 yayını ve 38 binden fazla çalışanı kapsayan meta-analizi, işten psikolojik olarak kopabilmenin daha iyi ruh sağlığı ve daha yüksek yaşam doyumuyla ilişkili olduğunu; yüksek iş yükünün ise bu kopmayı zorlaştırdığını göstermiştir. Somut adımlar şunlar olabilir:

  • İş e-postalarını yalnızca mesai saatleri içinde kontrol edin; telefonunuzdaki iş bildirimlerini akşamları kapatın.

  • İş telefonlarını belirli saat aralıklarında yanıtlayın ve bunu çevrenizle paylaşın.

  • Evden çalışıyorsanız gün sonunda bilgisayarı kapatıp kısa bir yürüyüş gibi bir “geçiş ritüeli” oluşturun.

  • Hayır demeyi deneyin: Her talebe hemen evet demek yerine “Takvimime bakıp size döneceğim” diyerek kendinize düşünme alanı açın.

3. Beslenme: Dengeli bir düzen ve gerçekçi beklentiler

Yediklerimiz yalnızca açlığımızı gidermez; enerjimizi, uykumuzu ve ruh hâlimizi de etkiler. Ancak bu konuda gerçekçi olmak önemlidir. Firth ve arkadaşlarının (2019) 16 randomize kontrollü çalışmayı kapsayan meta-analizi, beslenmeyi iyileştirmeye yönelik müdahalelerin depresif belirtilerde küçük ama anlamlı bir azalma sağladığını, kaygı belirtileri üzerinde ise anlamlı bir etki göstermediğini bildirmiştir.

Yani “kaygıyı bitiren bir mucize besin” yoktur. Yine de düzenli öğünler, yeterli su tüketimi ve aşırı işlenmiş gıdalar yerine dengeli bir beslenme düzeni, kan şekerindeki ani dalgalanmaların ve buna bağlı halsizlik, çarpıntı gibi kaygıyı taklit eden belirtilerin önüne geçmeye yardımcı olabilir. Özellikle aç karnına yüksek miktarda kafein tüketmek, bazı kişilerde titreme ve huzursuzluğu artırabilir.

4. Ekran süresi: Telefonla aranıza mesafe koymak

Pandemi döneminden itibaren hızla artan ekran süresi, sağlığımızı birçok açıdan etkiliyor. Gece geç saatlere kadar telefona bakmak uykuyu geciktirir; sosyal medyada sürekli başkalarının hayatlarıyla kendimizi kıyaslamak ise yetersizlik ve geride kalma duygularını besleyebilir. Haber akışını durmadan yenilemek de belirsizliği azaltmak yerine çoğu zaman endişeyi artırır.

Hunt ve arkadaşlarının (2018) üniversite öğrencileriyle yaptığı deneysel çalışmada, sosyal medya kullanımını üç hafta boyunca platform başına günde yaklaşık 10 dakikayla sınırlayan katılımcıların yalnızlık ve depresif belirtilerinde, kullanımını değiştirmeyenlere göre azalma görülmüştür. Ekran süresini kontrol etmek bizim elimizde:

  • Telefonunuzun ekran süresi ayarlarından en çok zaman geçirdiğiniz uygulamalara günlük süre sınırı koyun.

  • Yatak odasını mümkün olduğunca ekransız bir alan hâline getirin; telefonu başka bir odada şarj edin.

  • Sabah uyanır uyanmaz ilk iş olarak telefona bakmak yerine güne birkaç dakika nefes ya da germe egzersiziyle başlayın.

  • Sizi kaygılandıran ya da kendinizi kötü hissettiren hesapları sessize alın.

  • Haberleri gün içinde sürekli değil, belirli bir saatte ve kısa bir süre takip edin.

5. Hareket: Bedenin doğal sakinleştiricisi

Düzenli fiziksel etkinlik, kaygıyla baş etmede en çok desteklenen yaşam tarzı değişikliklerinden biridir. Stubbs ve arkadaşlarının (2017) kaygı ve stresle ilişkili bozukluğu olan yetişkinleri kapsayan meta-analizi, egzersizin kaygı belirtilerini kontrol koşullarına göre orta düzeyde azalttığını göstermiştir.

Başlamak için spor salonuna yazılmanız gerekmez. Haftada birkaç gün yapılan 20-30 dakikalık tempolu yürüyüşler, merdiven kullanmak, dans etmek ya da evde kısa bir germe rutini de işe yarar. Önemli olan, keyif aldığınız ve sürdürebileceğiniz bir etkinlik bulmaktır. Hareket ayrıca kaygıdan korkan kişiler için ek bir fayda sağlar: Hızlanan kalp ve nefesin zararsız olduğunu güvenli bir ortamda deneyimlemeyi öğretir.

6. Meditasyon: Şimdiki âna dönmek

Kaygı yaşayan insanların endişeleri çoğunlukla gelecekle ilgilidir. Bu yüzden şimdiki âna odaklanabilmek oldukça değerlidir. “Ya bu olursa?” sorularını bırakıp “Şu anda nefes alıyorum ve şu an güvendeyim” diyebilmek, meditasyonun özüdür. Hofmann ve arkadaşlarının (2010) 39 çalışmayı ve 1.140 katılımcıyı kapsayan meta-analizi, farkındalık temelli terapilerin kaygı ve depresif belirtilerde anlamlı iyileşme sağladığını göstermiştir. Goyal ve arkadaşlarının (2014) sistematik derlemesi de meditasyon programlarının kaygı üzerinde orta düzeyde kanıtla olumlu etki gösterdiğini bildirmiştir.

Şunu unutmamak gerekir: Şimdiki âna odaklanmak göründüğü kadar kolay değildir. Zihin sürekli geleceğe ve geçmişe kayar. Ama iyi haber şu ki bu, pratik yaptıkça gelişen bir beceridir. Günde beş dakikayla başlayın: Rahat bir yere oturun, dikkatinizi nefesinize verin ve zihniniz dağıldığında kendinizi yargılamadan yeniden nefese dönün.

7. Endişeye bir saat ayırın: Endişe zamanı tekniği

Kulağa tuhaf gelse de endişeyi bastırmaya çalışmak yerine ona belirli bir zaman ayırmak işe yarayabilir. Bu tekniğe endişe zamanı ya da uyaran kontrolü denir: Gün içinde aklınıza gelen endişeleri hemen düşünmek yerine bir kâğıda not eder, onları günün belirli bir saatinde, örneğin akşam 18.00'de 20 dakika boyunca düşünmek üzere “ertelersiniz”. Endişe zamanı geldiğinde listeye bakar, çözülebilir olanlar için küçük bir plan yapar, çözülemeyenleri ise kabul ederek bırakırsınız.

McGowan ve Behar'ın (2013) randomize çalışmasında, bu yöntemi uygulayan yoğun endişeli katılımcılarda endişe, kaygı, olumsuz duygulanım ve uykusuzluk belirgin biçimde azalmıştır. Pek çok kişi endişe saati geldiğinde listesindeki birçok maddenin artık önemini yitirdiğini fark eder. Bu da endişenin çoğu zaman o an hissettirdiği kadar acil olmadığını gösterir. Endişe zamanını yatmadan hemen önceye değil, akşamın erken bir saatine koymak uykuyu korumaya yardımcı olur.

8. Yalnız taşımayın: Sosyal bağların gücü

Kaygı insanı içe kapanmaya iter. Davetleri reddetmek, arkadaşları aramamak, duygularını kimseyle paylaşmamak kısa vadede kolay gelir; ama uzun vadede yalnızlık hissini ve kaygıyı besler. Güvendiğiniz biriyle yaşadıklarınızı paylaşmak, duygunuzu adlandırmanızı ve olaylara başka bir gözle bakmanızı sağlar. Bazen yalnızca “Ben de bazen böyle hissediyorum” cümlesini duymak bile yükü hafifletir.

Bu hafta size iyi gelen bir kişiyle kısa da olsa bir buluşma ya da telefon görüşmesi planlayın. Kaygınızı anlatmak zorunda değilsiniz; birlikte yürümek, bir kahve içmek ya da gülmek de sinir sisteminize güvende olduğunuz mesajını verir.

9. Kaygı günlüğü: Örüntüleri görmek

Kaygı çoğu zaman “her yerde, her zaman” varmış gibi hissettirir. Oysa birkaç hafta boyunca kısa notlar tutmak, kaygının belirli saatlerde, belirli kişilerle ya da belirli durumlarda yükseldiğini gösterebilir. Bu örüntüleri görmek, kaygıyı daha öngörülebilir ve yönetilebilir kılar.

Günlüğünüze her akşam şunları yazabilirsiniz:

  • Bugün kaygımın en yüksek olduğu an neydi ve ne oluyordu?

  • O anda aklımdan geçen düşünce neydi?

  • Bedenimde ne hissettim?

  • Ne yaptım ve bu bana nasıl geldi?

  • Kaygım 0-10 arasında kaç puandı?

İki üç hafta sonra notlarınıza baktığınızda, örneğin kaygınızın uykusuz geçen gecelerin ertesinde, kahveyi fazla içtiğiniz günlerde ya da belirli bir toplantıdan önce arttığını fark edebilirsiniz. Bu bilgi, hangi alışkanlığa öncelik vereceğinizi belirlemenizi kolaylaştırır. Bir uzmanla çalışmaya başlarsanız bu notlar terapi sürecine de değerli bir katkı sağlar.

Düşüncelerin rolü: Kaygıyı büyüten iç ses

Alışkanlıklar kadar düşünme biçimlerimiz de kaygıyı etkiler. Uzm. Klin. Psk. Ömer Çaçan'ın 616 yetişkinle yürüttüğü yüksek lisans tez çalışması (2020), olumsuz değerlendirilme korkusu yüksek olan kişilerin kendini suçlama, felaketleştirme, ruminasyon ve başkalarını suçlama gibi stratejileri daha sık kullandığını; olumlu konulara yeniden odaklanma, plana yeniden odaklanma ve olayları bir bakış açısına yerleştirme stratejilerinin ise daha düşük sosyal kaygıyla ilişkili olduğunu göstermiştir.

Pratikte bu, kendinize şu soruları sormak anlamına gelebilir: “Şu an elimde olan ilk küçük adım ne?”, “Bu durumu bir yıl sonra nasıl hatırlayacağım?”, “Aynı durumdaki bir arkadaşıma ne söylerdim?” Bu sorular, dikkatinizi felaket senaryolarından çözüme ve daha geniş bir bakış açısına yönlendirir.

Hepsini birden değil, birer birer

Bu alışkanlıkları aynı anda hayatınıza sokmaya çalışmak, kendi başına yeni bir stres kaynağı olabilir. Bunun yerine bu hafta yalnızca birini seçin; örneğin yatmadan bir saat önce telefonu bırakmayı. İki hafta sonra buna kısa bir yürüyüş ekleyin. Her akşam kaygınızı 0-10 arasında puanlamak, hangi değişikliklerin size gerçekten iyi geldiğini görmenizi sağlar.

Gündelik bir örnek: Can, her akşam yatakta iş e-postalarına baktığı için gece yarısına kadar uyuyamıyor, sabahları gergin uyanıyordu. İlk olarak saat 21.00'den sonra iş bildirimlerini kapattı. İkinci hafta akşam yemeğinden sonra 20 dakikalık bir yürüyüş ekledi. Üçüncü hafta gün içindeki endişelerini bir deftere yazıp akşam altıda onlara bakmaya başladı. Bir ay sonra kaygısı tamamen geçmemişti, ama uykusu düzene girmiş ve sabahları “Yetişemeyeceğim” düşüncesiyle uyanmayı bırakmıştı. Küçük değişikliklerin birikimi, büyük bir fark yaratabilir.

Kaygıyla baş etmeye yönelik daha fazla pratik ipucu için Kaygı ile Nasıl Başa Çıkılır? yazımıza göz atabilirsiniz.

Son olarak, kendinize karşı sabırlı olun. Yeni bir alışkanlık edinmek zaman alır ve bazı günler eski düzene döndüğünüzü fark edebilirsiniz. Bu bir başarısızlık değil, değişimin doğal bir parçasıdır. Önemli olan bir gün aksadığınızda kendinizi suçlamak yerine ertesi gün kaldığınız yerden devam edebilmektir. Kaygıyı yöneten kişi olmak, kusursuz olmak değil, her seferinde yeniden başlayabilmektir. Kendinize bir arkadaşınıza göstereceğiniz anlayışı göstermek, bu yolda en büyük yardımcınız olacaktır.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Bu alışkanlıklar gündelik kaygıyı hafifletir, ancak bazen yeterli olmaz. Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeniz önerilir:

  • Kaygınız haftalardır, neredeyse her gün sürüyor ve kontrol etmekte zorlanıyorsunuz.

  • Kaygı yüzünden insanlardan, sorumluluklardan ya da önemli durumlardan kaçınmaya başladınız.

  • Uykunuz uzun süredir bozuk ve gün içinde işlevselliğiniz azaldı.

  • Panik atak benzeri ataklar yaşıyorsunuz.

  • Kaygıyla baş etmek için alkole ya da başka maddelere daha sık başvuruyorsunuz.

  • Umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsunuz. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Kaygı bozuklukları tedaviye iyi yanıt verir. Carpenter ve arkadaşlarının (2018) meta-analizi bilişsel davranışçı terapinin kaygı belirtilerinde plaseboya göre orta düzeyde etkili olduğunu göstermiştir; NICE kılavuzu da yaygın anksiyete bozukluğunda psikolojik müdahaleleri ilk basamak tedaviler arasında sayar. Bu destek bugün online terapiyle evinizden de alınabilir.

Sıkça sorulan sorular

Normal kaygı ile kaygı bozukluğu arasındaki fark nedir?

Sınav ya da sunum öncesi hissedilen kaygı doğal ve geçicidir, hatta performansı artırabilir. Kaygı bozukluğunda ise endişe durumla orantısızdır, aylarca sürer ve günlük yaşamı, uykuyu ya da ilişkileri belirgin biçimde etkiler.

Kaygı anında hemen ne yapabilirim?

Yavaş ve derin nefes almak, örneğin dört saniye nefes alıp altı saniyede vermek, bedeninizin sakinleşmesine yardımcı olur. Çevrenizde gördüğünüz, duyduğunuz ve dokunduğunuz şeyleri tek tek fark ederek dikkatinizi şimdiki âna getirmek de iyi gelebilir.

Uykusuzluk kaygıyı artırır mı?

Evet. Araştırmalar uykusuz kalmanın ertesi gün kaygı düzeyini anlamlı biçimde artırdığını, küçük uyku kayıplarının bile kaygıda artışla ilişkili olduğunu gösteriyor. Düzenli bir uyku saati ve yatmadan önce ekranları bırakmak iyi bir başlangıçtır.

Endişe zamanı tekniği nasıl uygulanır?

Gün içinde aklınıza gelen endişeleri not alıp günün belirli bir saatinde, yaklaşık 20 dakika boyunca onları düşünmeye ayırırsınız. O saat dışında endişe geldiğinde kendinize “Bunu endişe saatimde düşüneceğim” dersiniz. Araştırmalar bu yöntemin endişeyi ve uykusuzluğu azaltabildiğini gösteriyor.

Kaygı için ne zaman uzmana başvurmalı?

Kaygı uzun süredir devam ediyor, kaçınma davranışlarına yol açıyor ya da işinizi, okulunuzu ve ilişkilerinizi etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir. Bilişsel davranışçı terapi gibi yaklaşımlar kaygıyla baş etmede oldukça etkilidir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Kaygınızı yönetmekte zorlanıyorsanız online terapiyle bir uzmandan evinizden destek alabilirsiniz. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.