Kendimize Karşı Yeterince Şefkatli miyiz? Öz Şefkat ve İç Eleştirmen

Başkalarına şefkatliyiz ama kendimize neden bu kadar acımasızız? Öz şefkatin üç bileşeni, iç eleştirmenin kökenleri ve öz şefkati geliştirmenin yolları.

Affekt Editör·
Kendimize Karşı Yeterince Şefkatli miyiz? Öz Şefkat ve İç Eleştirmen

Hayatımızdaki insanlara karşı ne kadar şefkatliyiz? Onlar bize bir şey anlattığında yargılamadan dinliyor, zor anlarında yanlarında oluyor, onları kıracak sözlerden kaçınıyor muyuz? Çoğumuzun bu soruya cevabı evettir. Peki aynı soruyu kendimize sorduğumuzda? Öz şefkat, yani zorlandığımızda ya da hata yaptığımızda kendimize sevdiğimiz bir arkadaşımıza davrandığımız gibi anlayışla yaklaşabilmek, pek çoğumuzda eksik kalan bir beceridir.

Bu yazı, yazımızın ilk versiyonundaki kişisel bir sorgulamadan yola çıkıyor ve öz şefkatin ne olduğunu, iç eleştirmenin nereden geldiğini, öz şefkatin neden bencillik ya da tembellik olmadığını ve onu geliştirmek için gündelik hayatta neler yapabileceğimizi bilimsel araştırmalar ışığında ele alıyor.

Boş bir sofrada başlayan bir sorgulama

Yazımızın ilk versiyonu kişisel bir anla başlıyordu: Annesinin ve babasının evde olmadığı bir akşam kardeşiyle yemek yiyen yazar, kardeşi ders çalışmak için odasına çıktığında kocaman masada tek başına kalır. Önce babasının, sonra annesinin sandalyesine bakar ve onları ne kadar özlediğini fark eder. Onları düşünürken annelik ve babalığın ne olduğunu, ebeveynlerinin ona gösterdiği şefkati düşünmeye başlar.

Ebeveynin çocuğa, çocuğun ebeveynine ve insanın çevresine gösterdiği şefkat... “Sahi, şefkat neydi?” diye kendi kendine düşünmeye başlar. Ailesine, akrabalarına ve arkadaşlarına karşı ne kadar şefkatli olduğunu sorgular. Cevabı evettir; ama bu sorgulama sırasında herkese karşı eşit hissetmediğini fark eder. Bu fark ediş onu derinden etkiler ve kendini acımasızca eleştirmeye başlar: Zihni ona sevgisiz olduğunu, herkese karşı mutlak bir kabulü olması gerektiğini söyler ve adeta onu yerden yere vurur. İşte tam o anda, başkalarına gösterdiği şefkati kendisine göstermediğini fark eder.

Öz şefkat nedir?

Öz şefkat kavramını bilimsel olarak tanımlayan ve ölçen ilk araştırmacılardan biri psikolog Kristin Neff'tir. Neff'e göre öz şefkat, zorlandığımızda, başarısız olduğumuzda ya da yetersiz hissettiğimizde kendimize sert eleştiri yerine anlayış ve sıcaklıkla yaklaşabilmektir. Neff öz şefkatin üç temel bileşenini şöyle tanımlar:

  • Kendine nezaket: Acı çektiğimizde ya da hata yaptığımızda kendimizi yargılamak ve cezalandırmak yerine kendimize sıcaklık ve anlayışla yaklaşmak.

  • Ortak insanlık: Acının, kusurun ve başarısızlığın yalnızca bizim başımıza gelen şeyler değil, tüm insanların ortak deneyimi olduğunu hatırlamak.

  • Farkındalık: Acı veren duygu ve düşünceleri ne bastırmak ne de onlarla özdeşleşip içinde kaybolmak; onları dengeli bir biçimde fark etmek.

Neden kendimize bu kadar acımasızız?

Zihnimiz çoğu zaman bizi kıyaslama hâlindedir ve durmadan ne kadar başarısız, beceriksiz, işe yaramaz, sürekli hata yapan ya da sevilmeye layık olmayan biri olduğumuzu söyler. Kısacası pek çoğumuz içimizdeki eleştirel sesle sürekli bir çatışma hâlindeyiz. İlginç olan şu ki eleştirel sesin bize söylediği sözlerin çoğunu bir başkasına asla söylemeyiz; çünkü o kadar ağır eleştirileri hak etmediğini düşünür ve karşımızdakine şefkatle yaklaşmaya çalışırız.

Peki kendimize neden bu kadar acımasızız? Yazımızın ilk versiyonunda Uzm. Psk. Zeynep Selvili'nin öz şefkat konulu bir konuşmasına atıfla bu sorunun pek çok cevabı olabileceği vurgulanmıştı: çocuklukta yoğun eleştiriye ya da istismara maruz kalmak, ihmal edilmek, görece sorunsuz bir çocukluk geçirse bile kendini çok eleştiren ve yargılayan bir ebeveyn figürünü model almak, içinde yetiştiğimiz toplum, gittiğimiz okul ve sosyal çevremiz. Bunların hepsi iç eleştirmenimizin oluşmasına katkıda bulunabilir.

Şefkat odaklı terapinin kurucusu Paul Gilbert'e göre iç eleştirmen, aslında bizi korumaya çalışan bir tehdit sisteminin ürünüdür. Çocuklukta eleştiriden ve reddedilmekten korunmak için kendimizi önceden eleştirmeyi öğreniriz; böylece başkalarının eleştirisine karşı hazırlıklı oluruz. Ancak bu sistem yetişkinlikte de sürekli açık kaldığında, kendimize karşı acımasız bir tutuma dönüşür.

Öz eleştiri her zaman kötü müdür?

Öz eleştiri elbette her zaman şefkatsizlik değildir. Belirli bir ölçüde öz eleştiri, bizi koruyan, doğru ile yanlışı ayırt etmemize ve hatalarımızdan ders çıkarmamıza yardımcı olan bir beceridir. Bizi asıl etkileyen, eleştirinin acımasızlığıdır. Her konuda haksız, beceriksiz ve yanlış olduğumuzu, başımıza gelen her kötü şeyi hak ettiğimizi söyleyen acımasız bir iç ses, bizi çaresiz ve değersiz hissettirir. Yapıcı öz eleştiri “Bunu farklı nasıl yapabilirim?” diye sorar; acımasız öz eleştiri ise “Sen zaten hiçbir şeyi beceremezsin” der.

Öz şefkat bencillik ya da tembellik değildir

Öz şefkat çoğu zaman yanlış anlaşılır: Kendine şefkat göstermenin bencillik, kendine acıma ya da hataları görmezden gelmek anlamına geldiği düşünülür. Oysa araştırmalar bunun tersini gösteriyor. Juliana Breines ve Serena Chen'in çalışmalarında, bir hatadan ya da zayıf yönlerinden sonra kendine şefkatle yaklaşmaya yönlendirilen katılımcılar, kendilerini geliştirmek için daha fazla motivasyon gösterdi; örneğin başarısız oldukları bir sınava daha uzun süre çalıştılar.

Öz şefkat başkalarını görmezden gelmek değil, kendi ihtiyaçlarımızı ve duygularımızı da ciddiye almaktır. Kendine şefkatle yaklaşabilen kişiler, çoğu zaman başkalarına karşı da daha sabırlı ve anlayışlı olabilir; çünkü kendi kusurlarıyla barışık olan biri, başkalarının kusurlarına da daha esnek bakabilir.

Öz şefkatin ruh sağlığına etkileri

Angus MacBeth ve Andrew Gumley'nin meta-analizi, öz şefkatin depresyon, kaygı ve stres belirtileriyle güçlü ve ters yönde ilişkili olduğunu gösterdi; yani öz şefkati yüksek olan kişiler daha az psikolojik sıkıntı yaşıyordu. Kristin Neff ve Christopher Germer'in geliştirdiği Farkındalıklı Öz Şefkat programının etkilerini inceleyen çalışmalar da bu becerinin öğrenilebileceğini ve geliştirildiğinde iyi oluşu artırdığını ortaya koydu. Madeleine Ferrari ve arkadaşlarının meta-analizi, öz şefkat müdahalelerinin öz eleştiriyi, depresyonu ve kaygıyı azaltabildiğini bildirdi.

Öz şefkat ile öz saygı arasındaki fark

Öz saygı, kendimizi ne kadar değerli gördüğümüzle ilgilidir ve çoğu zaman başarılarımıza, başkalarıyla kıyaslamalarımıza ya da onaylanmaya bağlıdır. Başarısız olduğumuzda ya da başkalarından geri kaldığımızda öz saygımız sarsılabilir. Öz şefkat ise koşulsuzdur: Başarılı olsak da olmasak da kendimize nazik davranmamızı sağlar. Bu yüzden araştırmacılar, öz şefkatin öz saygıya göre daha istikrarlı bir öz değer kaynağı olabileceğini öne sürer.

İç eleştirmeni yumuşatmanın yolları

Öncelikle şunu hatırlayalım: Farkındalık en güzel başlangıçtır. Zihnin eleştiren kısmının sizi yönetmesine izin vermeyip onunla birlikte çalışmanız mümkündür. Zihniniz size acımasız oklarını yönelttiğinde önce bir insan olduğunuzu, herkes gibi sizin de hata yapabileceğinizi, öfkenin, kıskançlığın ve rahatsızlık veren diğer duyguların da insan olmanın bir parçası olduğunu hatırlayın.

  1. İç sesinizi fark edin: Kendinizi eleştirirken kullandığınız cümleleri bir hafta boyunca not edin. Ne sıklıkla ve hangi durumlarda ortaya çıkıyor?

  2. Arkadaş testi yapın: Kendinize söylediğiniz bir cümleyi sevdiğiniz bir arkadaşınıza söyler miydiniz? Söylemezseniz, ona ne söylerdiniz?

  3. Ses tonunu değiştirin: Aynı mesajı daha nazik bir tonla ifade etmeyi deneyin: “Aptalsın” yerine “Bu sefer olmadı, bir dahaki sefere ne yapabilirim?”

  4. Öz şefkat molası verin: Zor bir anda kendinize üç şey söyleyin: “Bu şu an çok zor” (farkındalık), “Zorlanmak insan olmanın bir parçası” (ortak insanlık), “Kendime nazik davranabilir miyim?” (nezaket).

  5. Destekleyici dokunuş: Elinizi kalbinizin üzerine koymak ya da kendinize sarılmak, bedenin sakinleşme sistemini harekete geçirebilir.

  6. Şefkatli bir mektup yazın: Sizi seven ve kabul eden bir arkadaşın ağzından kendinize bir mektup yazın.

Kendinle barışmak

Yazımızın ilk versiyonu güçlü bir çağrıyla sona eriyordu: Kendinizle barışın. İyi ve kötü bütün hislerinizle, öfkelerinizle, kıskançlıklarınızla, iyiliklerinizle, mutluluklarınızla, affedebildiklerinizle ve affedemediklerinizle, sorumlu ve sorumsuz yanlarınızla; sizi siz yapan her şeyle kendinizi kabul edin ve kendinize şefkatli olun. Çünkü siz değerlisiniz ve biriciksiniz. Kendinizi sevmeyi unutmayın.

Bu kabul, değişmemek ya da gelişmemek anlamına gelmez. Aksine, kendimizi olduğumuz gibi kabul ettiğimizde değişmek için ihtiyaç duyduğumuz güvenli zemini de bulmuş oluruz. Bir bahçıvan, bitkisini azarlayarak değil, onu besleyerek büyütür.

Öz şefkat zor geldiğinde

Bazı insanlar için kendine şefkat göstermek ilk başta rahatsız edici, hatta korkutucu olabilir. Özellikle çocuklukta şefkat ve sevgi deneyimleri sınırlı olan ya da sevginin acıyla karıştığı kişilerde, kendine nazik davranmak eski acıları hatırlatabilir. Paul Gilbert bu duruma “şefkat korkusu” adını verir. Böyle bir durumda öz şefkati küçük adımlarla geliştirmek ve bu süreci bir terapist eşliğinde yürütmek daha uygun olabilir.

Öz şefkat ve ilişkilerimiz

Kendimize nasıl davrandığımız, başkalarıyla kurduğumuz ilişkileri de etkiler. Kendini sürekli eleştiren biri, başkalarının eleştirilerine karşı da daha kırılgan olabilir; küçük bir uyarıyı bile kişiliğine yönelik bir saldırı gibi algılayabilir. Öz şefkat ise hatalarımızı kabul etmeyi kolaylaştırır: Kendimizi değersiz hissetmeden “Haklısın, burada yanıldım” diyebilmek, ilişkilerde özür dilemeyi, onarmayı ve yakınlığı sürdürmeyi mümkün kılar. Bu yüzden öz şefkat yalnızca bireysel bir iyi oluş becerisi değil, ilişkilerimizi de besleyen bir kaynaktır.

Küçük bir günlük pratik

Her akşam birkaç dakikanızı ayırarak gün içinde zorlandığınız bir anı düşünün. O anda kendinize ne söylediğinizi fark edin ve aynı durumda sevdiğiniz bir arkadaşınıza ne söyleyeceğinizi yazın. Ardından kendinize bu ikinci cümleyi söylemeyi deneyin. Bu küçük pratik, zamanla iç sesinizin tonunu değiştirmeye yardımcı olabilir.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

İç eleştirmeninizin sesi yoğun suçluluk, utanç ya da değersizlik duygularına yol açıyor, günlük yaşamınızı ve ilişkilerinizi etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak faydalı olabilir. Şefkat odaklı terapi, şema terapi ve farkındalık temelli yaklaşımlar, iç eleştirmenle çalışmak için etkili yollar sunar. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın.

Bu yazının ilk versiyonu Psk. Aşkın Ekin tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Öz şefkat nedir?

Öz şefkat, zorlandığınızda ya da hata yaptığınızda kendinize, sevdiğiniz bir arkadaşınıza davrandığınız gibi anlayışla yaklaşmanızdır. Kristin Neff'e göre kendine nezaket, ortak insanlık ve farkındalık olmak üzere üç bileşenden oluşur.

Öz şefkat ile bencillik aynı şey mi?

Hayır. Öz şefkat başkalarını görmezden gelmek değil, kendi ihtiyaçlarınızı ve duygularınızı da ciddiye almaktır. Kendine şefkatle yaklaşabilen kişiler çoğu zaman başkalarına da daha sabırlı ve anlayışlı davranabilir.

Öz şefkat beni tembelleştirir mi?

Araştırmalar tersini gösteriyor. Hatalarından sonra kendine şefkatle yaklaşan kişiler, kendilerini geliştirmek için daha fazla motivasyon gösterebiliyor.

İçimdeki eleştirel sesi nasıl yumuşatabilirim?

İlk adım bu sesi fark edip söylediklerinin her zaman gerçek olmadığını hatırlamaktır. Kendinize “Bunu bir arkadaşıma söyler miydim?” diye sormak iyi bir başlangıçtır. Bu ses yoğun suçluluk ya da değersizlik duygularına yol açıyorsa bir uzmandan destek almak faydalı olabilir.

Öz şefkat öğrenilebilir mi?

Evet. Araştırmalar öz şefkatin düzenli pratikle geliştirilebilen bir beceri olduğunu gösteriyor. Küçük ve düzenli egzersizlerle başlamak, zamanla iç sesinizin tonunu değiştirmenize yardımcı olabilir.

Öz şefkat ile kendine acımak aynı şey mi?

Hayır. Kendine acıyan kişi çoğu zaman kendi sorunlarına gömülür ve başkalarının da benzer zorluklar yaşadığını unutur. Öz şefkat ise acıyı fark ederken onun insan olmanın ortak bir parçası olduğunu hatırlamayı içerir; bu yüzden kişiyi yalnızlaştırmak yerine başkalarıyla bağlantıda hissettirir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: İç eleştirmeninizle baş etmekte zorlanıyorsanız bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.