Kendini sabote etmek, bir kişinin gerçekten istediği bir hedefe ulaşmasını kendi davranışlarıyla zorlaştırmasıdır: önemli bir işi son güne kadar ertelemek, iyi giden bir ilişkiden aniden geri çekilmek, başvuru tam yapılacakken vazgeçmek ya da kritik bir sınavdan önceki gece uykusuz kalmak gibi. Dışarıdan tembellik ya da irade eksikliği gibi görünse de araştırmalar, bu davranışların çoğunun gizli bir işlevi olduğunu gösteriyor: bizi başarısızlığın, reddedilmenin ya da "yetersiz olduğum ortaya çıkacak" korkusunun acısından korumak.
Bu yazıda kendini sabote etmenin nasıl başladığını, en sık görülen biçimlerini, psikoloji araştırmalarının bu konuda ne söylediğini ve döngüyü kırmak için kanıta dayalı adımları bulacaksınız. Amaç kendinizi bir kez daha suçlamak değil; kendi davranışınıza merakla ve şefkatle bakabilmek.
Kendini sabote etmek nasıl başlar?
Kendini sabote etme çoğu zaman bir hedefin önemi arttığında ortaya çıkar. Hedef ne kadar değerliyse, başarısız olmanın söyleyeceği şey de o kadar ağır gelir. İçeriden bir ses "Ya elimden gelenin en iyisini yapar da yine başaramazsam?" diye sorar. Bu soru, zihni iki seçenek arasında bırakır: tüm gücüyle deneyip olası bir başarısızlığı "yeteneğimin sınırı bu" diye yaşamak ya da yola küçük bir engel koyup başarısızlığı o engele bağlamak.
İkinci seçenek kısa vadede daha az acıtır. Sınava çalışmak yerine son gece dizi izleyen biri, düşük not aldığında "Zaten çalışmadım" diyebilir; bu cümle "Yeterince zeki değilim" cümlesinden çok daha katlanılabilirdir. Sınav iyi geçerse de "Çalışmadan bile başardım" der. Yani sabotaj, her iki ihtimalde de benlik değerini koruyormuş gibi görünür. Sorun, bu korumanın bedelini hep gelecekteki kendimizin ödemesidir.
Bu davranışlar genellikle bilinçli bir plan değildir. Çoğu kişi "Kendimi sabote edeceğim" diye karar vermez; sadece o an başka bir şey yapmak daha rahat gelir. Bu yüzden döngüyü fark etmek, onu kırmanın ilk adımıdır.
Kendini sabote etme belirtileri
Kendini sabote etme tek bir davranış değil, farklı alanlarda tekrar eden bir örüntüdür. En sık görülen işaretler şunlardır:
Önemli işleri sürekli son ana bırakmak, sonra baskı altında yetişememek ya da kalitesiz teslim etmek
Hazırlanmak yerine önceden mazeret biriktirmek: "Zaten vaktim yoktu", "Hastaydım", "Kafam çok dağınıktı"
Bir hedefe yaklaşınca (terfi, ilişkinin ciddileşmesi, projenin bitişi) ilgisini kaybetmek, tartışma çıkarmak ya da geri çekilmek
Mükemmel yapamayacağını düşündüğünde hiç başlamamak: "Ya hep ya hiç"
İltifatları ve olumlu geri bildirimi geçiştirmek, eleştiriyi ise hemen doğru kabul etmek
İyi hissettiren insanlardan uzaklaşıp küçümseyen ya da eleştiren ilişkilere yakın durmak
Stresli dönemlerde uykuyu, beslenmeyi ve hareketi ihmal etmek, ardından buna kendini suçlamak
Başarıyı şansa, başarısızlığı kişiliğine bağlamak
Bunlardan bir ya da ikisi herkeste zaman zaman görülür. Asıl dikkat edilmesi gereken işaret, aynı döngünün iş, okul, ilişkiler ve sağlık gibi farklı alanlarda tekrar etmesi ve size gerçek bir bedel ödetmesidir.
Neden kendimi sabote ediyorum? Başlıca nedenler
1. Başarısızlık korkusu ve benlik değerini koruma
Psikolojide bu konunun en çok çalışılan açıklaması öz-engelleme (self-handicapping) kavramıdır. Berglas ve Jones'un 1978'de yayımlanan klasik deneyinde, başarısının şansa bağlı olduğunu hisseden katılımcılar (özellikle erkek katılımcılar), tekrar teste girmeden önce performansı düşüreceği söylenen bir ilacı seçmeye daha yatkın davrandı. Araştırmacılara göre amaç, olası bir başarısızlığı yeteneğe değil dışarıdaki bir engele bağlayabilmekti. Sonraki çalışmalar, bu eğilimin özellikle sonucun "ne kadar yetenekli olduğumun ölçüsü" gibi algılandığı ve kişinin kendine dair inancının kırılgan olduğu durumlarda arttığını gösterdi.
2. Zor duyguyu hemen yatıştırma ihtiyacı
Sirois ve Pychyl (2013), ertelemeyi bir zaman yönetimi sorunu olarak değil, kısa vadeli duygu düzenleme çabası olarak tanımlar: Görev kaygı, sıkıntı ya da yetersizlik hissi uyandırdığında ondan kaçmak anlık bir rahatlama sağlar. Bu rahatlama davranışı pekiştirir; bedelini ise yükü devralan "gelecekteki ben" öder. Kendini sabote eden pek çok davranışın altında da aynı mekanizma yatar: o anki zor duygudan kaçmak.
3. Olumsuz kök inançlar ve tanıdık olanın güvenliği
Şema terapi yaklaşımına göre çocuklukta karşılanmamış temel ihtiyaçlar, "başarısızım", "kusurluyum", "sevilmeye layık değilim" gibi derin inançlara (şemalara) dönüşebilir. Şemalar kendini sürdürme eğilimindedir: Kişi farkında olmadan bu inançları doğrulayan seçimler yapar. Swann'ın öz-doğrulama kuramı da benzer bir şeye işaret eder: Araştırmalar, kendine dair olumsuz görüşleri olan kişilerin bu görüşleri doğrulayan geri bildirimlere yönelebildiğini gösteriyor. Olumlu bir sonuç, kişinin kendini tanıdığı haliyle çeliştiği için tuhaf biçimde huzursuz edici gelebilir. Bu konuyu değersizlik hissi yazımızda daha ayrıntılı ele aldık.
4. Mükemmeliyetçilik ve "ya hep ya hiç" düşüncesi
Standartlar çok yüksek ve hata yapmak bir kişilik kusuru gibi algılandığında, başlamak bile tehlikeli hale gelir. Kusursuz yapamayacağını düşünen kişi işi hiç yapmamayı ya da son dakikaya bırakmayı seçer; böylece ortaya çıkan sonucun "gerçek performansını" göstermediğini söyleyebilir. Mükemmeliyetçilik bu nedenle erteleme ve öz-engellemeyle sık sık el ele gider.
5. Yakınlık ve görünür olma kaygısı
Sabotaj yalnızca iş ve okul alanında görülmez. İlişki ciddileşmeye başladığında kusur aramak, partneri itmek ya da kavga çıkarmak; görünür olunca eleştirilme ihtimalinden kaçmak için fırsatları geri çevirmek de sık rastlanan biçimlerdir. Burada korku çoğu zaman başarısızlıktan değil, yakınlaşınca reddedilmek ya da terk edilmekten kaynaklanır.
Bilim ne diyor? Öz-engellemenin gizli bedeli
Öz-engelleme kısa vadede benlik değerini koruyor gibi görünse de uzun vadede tablo farklıdır. Zuckerman, Kieffer ve Knee'nin (1998) üniversite öğrencileriyle yaptığı boylamsal çalışmada, öz-engelleme eğilimi yüksek olanların geri çekilme ve olumsuz duygulara odaklanma içeren başa çıkma yollarını daha sık kullandığı görüldü. Daha da önemlisi, öz-engelleme zamanla daha zayıf psikolojik uyuma yol açıyor, zayıf uyum da sonraki dönemde daha fazla öz-engellemeyi besliyordu. Araştırmacılar bunu birbirini besleyen bir kısır döngü olarak tanımladı.
Peki döngüyü ne kırar? Çoğumuzun ilk refleksi kendimize daha sert davranmaktır: "Kendime yüklenirsem toparlanırım." Araştırmalar bunun tersini gösteriyor. Breines ve Chen'in (2012) deneylerinde, zor bir testte başarısız olduktan sonra bu deneyime öz-şefkatle yaklaşmaları istenen öğrenciler, bir sonraki test için hem benlik saygısını yükseltmeye odaklanan gruptan hem de kontrol grubundan daha uzun süre çalıştı. Öz-şefkat, başarısızlığı bir hüküm olmaktan çıkarıp bir bilgiye dönüştürdüğü için tekrar denemeyi daha güvenli hale getiriyor gibi görünüyor.
Kendini sabote etmek bir karakter kusuru değil; çoğu zaman bir zamanlar işe yarayan ama artık size hizmet etmeyen bir koruma stratejisidir.
Kendini sabote etmeyi bırakmak: Kanıta dayalı 7 adım
Aşağıdaki adımlar bilişsel davranışçı terapi, öz-şefkat ve hedef davranışı araştırmalarından derlenmiştir. Hepsini bir anda uygulamak zorunda değilsiniz; size en yakın gelenle başlayın.
Döngüyü yakalayın. Bir hafta boyunca sabotaj anlarını not edin: durum, o an hissettiğiniz duygu, yaptığınız şey, kısa vadeli kazanç ve uzun vadeli bedel. Örüntü kâğıt üzerinde görünür olduğunda otomatikliği de azalmaya başlar.
Korunan duyguyu adlandırın. Kendinize şunu sorun: "Bu davranış beni neyi hissetmekten koruyor?" Utanç, reddedilme, yetersizlik ya da belirsizlik olabilir. Duyguyu adlandırmak, ondan kaçmak yerine onunla kalabilmenin ilk adımıdır.
Başlama eşiğini düşürün. Ertelediğiniz işin ilk 10 dakikalık parçasını belirleyin ve yalnızca onu yapmayı hedefleyin. Sabotaj çoğu zaman kısa vadeli duygudan kaçmak olduğu için, başlamanın duygusal maliyetini küçültmek döngüyü zayıflatır.
"Eğer–o zaman" planı yapın. Gollwitzer'in uygulama niyeti (implementation intention) dediği bu yöntemde, hedefi belirli bir duruma bağlarsınız: "Eğer saat 20.00 olursa, o zaman telefonu başka odaya bırakıp raporun ilk paragrafını yazacağım." Gollwitzer ve Sheeran'ın (2006) 94 bağımsız testi kapsayan meta-analizinde bu tür planların hedefe ulaşma üzerinde orta-büyük düzeyde etkisi bulunmuştur.
Kök inancı bir hipotez gibi test edin. "Ben zaten başaramam" bir gerçek değil, sınanabilir bir düşüncedir. Lehine ve aleyhine kanıtları yazın; ardından küçük bir "davranış deneyi" tasarlayın: İnancın aksine davranırsanız gerçekte ne olduğunu gözlemleyin.
Öz-eleştiriyi öz-şefkatle değiştirin. Bir kayma yaşadığınızda kendinize, zorlanan bir arkadaşınıza söyleyeceğiniz gibi konuşun: "Bu zor bir durumdu, herkes zaman zaman kaçar. Şimdi atabileceğim bir sonraki küçük adım ne?"
"Yeterince iyi" standardı belirleyin. Her görev için baştan "bitmiş sayılması için ne yeterli?" sorusunu yanıtlayın. Bitmiş ve kusurlu bir iş, hiç başlanmamış kusursuz bir plandan her zaman daha fazla şey öğretir. Kararlarınızı korkunun değil, değerlerinizin yönlendirmesine izin verin.
Bu döngüleri bir uzman eşliğinde, grup içinde çalışmak isterseniz Uzm. Kl. Psk. Merve Koca'nın Bilinçaltı Blokajlarını Aşmak workshop'u; tekrar eden düşünce ve davranış kalıplarını, sınırlayıcı inançları ve erteleme, kaçınma ve kendini sabote etme döngülerini fark etmeye odaklanıyor.
Ne zaman profesyonel destek almalı?
Kendini sabote etme bir tanı değildir ve çoğu insan zaman zaman bu davranışları gösterir. Ancak aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi bir adım olabilir:
Döngü iş, okul ya da ilişkilerinizde ciddi kayıplara yol açıyorsa
Kendi başınıza denediğiniz değişiklikler birkaç ay içinde kalıcı olmuyorsa
Eşlik eden yoğun kaygı, uzun süren çökkünlük ya da umutsuzluk varsa
Alkol, madde ya da benzeri davranışlar bir kaçış veya mazeret aracına dönüştüyse
Kendinize zarar vermeyi düşündüğünüz anlar oluyorsa
Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve kabul ve kararlılık terapisi gibi yaklaşımlar, sabotaj döngüsünün altındaki inançlarla ve duygularla çalışmak için yapılandırılmış yollar sunar. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da kendinizi güvende hissetmiyorsanız lütfen hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Sıkça sorulan sorular
Kendini sabote etmek bir hastalık mı?
Hayır, kendini sabote etmek resmi bir tanı değil, bir davranış örüntüsüdür. Bununla birlikte depresyon, kaygı bozuklukları ya da DEHB gibi durumlarla birlikte görülebilir; döngü yoğun ve kalıcıysa bir uzmanla değerlendirmek faydalı olur.
Kendini sabote etmek ile erteleme aynı şey mi?
Erteleme, kendini sabote etmenin en yaygın biçimlerinden biridir ama tek biçimi değildir. İlişkiden geri çekilmek, fırsatları geri çevirmek, önceden mazeret hazırlamak ya da kendi sağlığını ihmal etmek de aynı örüntünün parçası olabilir.
Neden tam işler iyi giderken her şeyi bozuyorum?
İşler iyi gitmeye başladığında kaybedilecek şey de büyür. Ayrıca kendine dair olumsuz inançlar taşıyan kişiler için olumlu bir tablo tanıdık gelmez ve huzursuz edici olabilir. Bu durumda zihin, tanıdık olana, yani beklenen başarısızlığa dönmek için farkında olmadan adımlar atabilir.
Kendini sabote etme alışkanlığı tamamen geçer mi?
Bir gecede kaybolmaz, ancak farkındalık, küçük adımlar ve öz-şefkatle belirgin biçimde azalabilir. Ara sıra eski davranışa dönmek başarısızlık değil, değişimin doğal bir parçasıdır; önemli olan kaymadan sonra kendinizi cezalandırmak yerine yeniden yola dönebilmektir.
Kaynaklar
Zuckerman, M., Kieffer, S. C., & Knee, C. R. (1998). Consequences of self-handicapping: Effects on coping, academic performance, and adjustment. Journal of Personality and Social Psychology, 74(6), 1619–1628.
Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119.
Swann, W. B., Jr., Wenzlaff, R. M., Krull, D. S., & Pelham, B. W. (1992). Allure of negative feedback: Self-verification strivings among depressed persons. Journal of Abnormal Psychology, 101(2), 293–306.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. New York: Guilford Press.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Kendini sabote etme döngüsü hayatınızı zorlaştırıyorsa, bu örüntünün kökenlerini bir uzmanla birlikte çalışmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →