İlişkiler10 dk okuma

Utangaçlık Nasıl Yenilir? Bilimin Önerdiği Adımlar

Utangaçlık neden olur, içe dönüklük ve sosyal anksiyeteden farkı ne? Araştırmalara dayanan adımlarla utangaçlığın üstesinden gelmenin yollarını okuyun.

Affekt Editör·
Utangaçlık Nasıl Yenilir? Bilimin Önerdiği Adımlar

Diğer insanlarla bağlantı kurmak zihinsel ve duygusal sağlığımızın temel taşlarından biridir. Yine de birçoğumuz tanımadığımız insanların yanında kendimizi tuhaf hisseder, ne söyleyeceğimizden emin olamaz ve başkalarının hakkımızda ne düşüneceği konusunda gereğinden fazla endişeleniriz. Bu his zamanla sosyal ortamlardan uzaklaşmaya, kendimizi geri çekmeye ve yalnız kalmaya yol açabilir.

İyi haber şu ki hiçbirimiz sosyal becerilerle doğmadık; onları zaman içinde öğrendik ve herkes öğrenmeye devam edebilir. Utangaçlığın üstesinden gelmek için kişiliğinizi değiştirmeniz gerekmez. Bu yazıda utangaçlığın ne olduğunu, nereden geldiğini, içe dönüklük ve sosyal anksiyeteden nasıl ayrıldığını ve araştırmaların işe yaradığını gösterdiği adımları ele alıyoruz.

Utangaçlık sizin için bir sorun mu?

Aşağıdaki sorulardan birkaçına "evet" yanıtı veriyorsanız bu yazı size yardımcı olabilir:

  • Sosyal durumlarda küçük düşmekten korkuyor musunuz?

  • Başkalarının hakkınızda ne düşündüğü konusunda aşırı endişeleniyor musunuz?

  • Sosyal ortamlardan sıklıkla kaçınır mısınız?

  • Diğer insanlar sosyal ortamlarda sizden çok daha rahat ve keyifli görünüyor mu?

  • Biri sizi reddettiğinde ya da ilgisiz göründüğünde hatayı hemen kendinizde mi arıyorsunuz?

  • İnsanlara yaklaşmak ya da bir sohbete katılmak sizin için zor mu?

  • Başkalarıyla zaman geçirdikten sonra "performansınızı" zihninizde tekrar tekrar değerlendirip eleştiriyor musunuz?

Utangaçlık nedir?

Psikolojide utangaçlık, yeni ya da değerlendirilme ihtimali olan sosyal durumlarda yaşanan gerginlik, tedirginlik ve ketlenme eğilimi olarak tanımlanır. Utangaç kişi bir yandan başkalarıyla bağlantı kurmak ister, öte yandan bu bağlantının getireceği olası yargılanmadan çekinir. Bu iki yöne çekilme hâli, utangaçlığı yorucu kılan şeydir.

Utangaçlık oldukça yaygındır. Psikolog Philip Zimbardo'nun Stanford Üniversitesi'nde yürüttüğü ve binlerce kişiye ulaşan utangaçlık araştırmalarında katılımcıların yaklaşık yüzde 40'ı kendini şu anda utangaç biri olarak tanımlamış, çok daha büyük bir çoğunluk ise hayatının bir döneminde utangaç olduğunu belirtmiştir. Yani utangaçlık bir istisna değil, insan deneyiminin sıradan bir parçasıdır.

Utangaçlık genellikle üç düzeyde kendini gösterir. Düşüncelerde: "Sıkıcı biriyim", "Söyleyecek ilginç bir şeyim yok", "Beni beğenmeyecekler." Bedende: yüz kızarması, terleme, kalp çarpıntısı, ses titremesi. Davranışta: göz temasından kaçınma, kısa yanıtlar verme, kalabalığın kenarında durma ya da ortamdan erken ayrılma.

Utangaçlık, içe dönüklük ve sosyal anksiyete aynı şey mi?

Bu üç kavram sıklıkla karıştırılır, ama birbirinden farklıdır.

İçe dönüklük bir enerji tercihidir. İçe dönük kişi yalnız ya da küçük gruplar içinde vakit geçirmekten keyif alır ve kalabalık ortamlardan sonra dinlenmeye ihtiyaç duyar; ancak bunu kaygı yüzünden değil, tercih ettiği için yapar. Cheek ve Buss'ın 1981'de yayımlanan klasik çalışması, utangaçlık ile sosyallik, yani insanlarla birlikte olmaktan hoşlanma eğiliminin birbirinden bağımsız özellikler olduğunu göstermiştir. Bir kişi hem insanlarla birlikte olmayı çok isteyip hem de bu ortamlarda yoğun gerginlik yaşayabilir. Utangaçlığı en zor deneyimleyenler genellikle bu gruptur.

Sosyal anksiyete bozukluğu ise utangaçlığın çok daha yoğun, kalıcı ve hayatı kısıtlayan bir biçimine benzer. DSM-5'e göre bu tanıda kişi başkalarınca değerlendirilebileceği durumlarda belirgin korku yaşar, bu durumlardan kaçınır ya da yoğun sıkıntıyla katlanır ve tablo en az altı ay sürerek iş, okul ya da ilişkilerde işlev kaybına yol açar. Araştırmalar, utangaç kişilerin bir kısmında sosyal anksiyete bozukluğunun utangaç olmayanlara göre çok daha sık görüldüğünü, ancak utangaç olan herkesin bu tanıyı almadığını göstermektedir.

Utangaçlık nereden gelir?

Mizaç

Harvard Üniversitesi'nden Jerome Kagan ve arkadaşlarının uzun süreli çalışmaları, bebeklerin bir kısmının yeni insanlar, nesneler ve ortamlar karşısında daha temkinli ve tedirgin tepkiler verdiğini göstermiştir. Davranışsal ketlenme adı verilen bu mizaç özelliği, çocukluk boyunca belirli ölçüde süreklilik gösterebilir. Ancak mizaç bir kader değildir; aynı çalışmalarda ketlenmiş çocukların önemli bir kısmının zaman içinde belirgin biçimde rahatladığı görülmüştür. Çevre, deneyimler ve öğrenilen beceriler bu gidişatı güçlü biçimde etkiler.

Aile ve yetiştirilme biçimi

Sosyal anksiyete üzerine yapılan araştırmalar, aşırı koruyucu ve kontrolcü ya da eleştirel ve reddedici ebeveyn tutumlarının çocuğun sosyal güvenini olumsuz etkileyebildiğini göstermektedir. Kaygılı bir ebeveynin çocuğu her türlü rahatsızlıktan korumaya çalışması, çocuğun kendi başına yeni durumlarla başa çıkma deneyimi kazanmasını engelleyebilir. Bu, ebeveynleri suçlamak için değil, utangaçlığın öğrenme yoluyla da şekillendiğini anlamak için önemlidir.

Deneyimler ve düşünce kalıpları

Okulda alay edilmek, dışlanmak ya da utanç verici bir deneyim yaşamak, sosyal ortamların tehlikeli olduğuna dair bir inanç oluşturabilir. Zamanla bu inanç kendi kendini besler: kişi kaçındıkça olumlu deneyimler yaşama fırsatı azalır, olumlu deneyim azaldıkça inanç güçlenir. Sosyal kaygının merkezinde yer alan olumsuz değerlendirilme korkusu da bu döngünün yakıtıdır.

Utangaçlığı sürdüren zihinsel tuzaklar

Utangaçlık söz konusu olduğunda kendimize söylediğimiz şeyler büyük fark yaratır. Sosyal güvensizliği körükleyen yaygın düşünceler şunlardır: sıkıcı, sevimsiz ya da tuhaf olduğunuza inanmak; diğer insanların sizi sürekli değerlendirip yargıladığını düşünmek; sosyal bir hata yaparsanız reddedileceğinize inanmak; reddedilmenin ya da mahcup olmanın dayanılmaz olacağını varsaymak.

Sosyal psikolojideki spot ışığı etkisi araştırmaları bu konuda rahatlatıcı bir bulgu sunar. Gilovich ve arkadaşlarının deneylerinde, dikkat çekici bir tişörtle odaya giren katılımcılar, kendilerini fark eden kişi sayısını gerçekte olduğundan yaklaşık iki kat fazla tahmin etmiştir. Başka bir deyişle, başkaları bize ve hatalarımıza bizim sandığımızdan çok daha az dikkat eder. Herkes büyük ölçüde kendi spot ışığının altındadır.

Utangaçlığın üstesinden gelmek için adımlar

1. Olumsuz düşüncelerinizi yakalayın ve sorgulayın

Bir sosyal durumdan önce ya da sonra aklınızdan geçen düşünceleri fark etmeye çalışın. "Herkes benim ne kadar gergin olduğumu gördü" düşüncesi bir gerçek değil, bir tahmindir. Kendinize sorun: Bunun kanıtı ne? Başka bir açıklama olabilir mi? Bir arkadaşım aynı şeyi söylese ona ne derdim? Bu basit sorular, zihin okuma ve felaketleştirme gibi düşünce hatalarını gevşetmeye yardımcı olur.

2. Dikkatinizi kendinizden karşınızdakine çevirin

Utangaç kişi sosyal bir ortamda dikkatini büyük ölçüde kendine yöneltir: sesime, yüzüme, ellerime ne oluyor? Bu iç gözlem kaygıyı artırır ve sohbetin kendisini kaçırmanıza neden olur. Bilinçli olarak dikkatinizi karşınızdaki kişinin anlattıklarına, ses tonuna ve yüz ifadesine verin. Merakla dinlemek hem kaygıyı azaltır hem de doğal sorular sormanızı kolaylaştırır.

3. Küçük adımlarla yüzleşin

Kaçınmak kısa vadede rahatlatır ama uzun vadede utangaçlığı derinleştirir. Sizi zorlayan durumları kolaydan zora doğru sıralayın ve en kolayından başlayın: bir komşuya günaydın demek, bir kafede baristayla kısa bir sohbet etmek, bir iş arkadaşına öğle yemeği önermek, bir grup etkinliğine katılmak. Her adımda kaygının zamanla azaldığını göreceksiniz. Amaç kaygıyı yok etmek değil, kaygıya rağmen yapabildiğinizi deneyimlemektir.

4. Güvenlik davranışlarını bırakın

Göz temasından kaçınmak, telefona bakmak, cümleleri kafada prova etmek, hep aynı kişinin yanında durmak gibi davranışlar sizi korur gibi görünür; ama aslında kaygının sürmesine katkıda bulunur ve çoğu zaman sizi mesafeli gösterir. Wells ve arkadaşlarının çalışması, bu davranışların bırakılmasının kaygıyı ve olumsuz inançları belirgin biçimde azalttığını göstermiştir. Her seferinde bir tanesini bırakmayı deneyin.

5. Sohbet becerilerinizi geliştirin

Sosyal beceriler de diğer beceriler gibi pratikle gelişir. Birkaç basit ilke işinizi kolaylaştırabilir:

  • Açık uçlu sorular sorun: "Hafta sonu güzel miydi?" yerine "Hafta sonu neler yaptın?" demek sohbeti açar.

  • Ortamdan yola çıkın: Bulunduğunuz yer, etkinlik ya da ortak tanıdıklar kolay bir başlangıç noktasıdır.

  • Dinlediğinizi gösterin: Başınızı sallamak, kısa onaylar vermek ve anlatılanı özetlemek karşınızdakini rahatlatır.

  • Kendinizden de bir şey paylaşın: Yakınlık, karşılıklı ve adım adım kendini açmayla gelişir. Küçük kişisel ayrıntılar paylaşmak sohbeti derinleştirir.

  • Sessizliklerden korkmayın: Kısa sessizlikler sohbetin doğal bir parçasıdır ve çoğu zaman yalnızca sizin dikkatinizi çeker.

6. Beden dilinize dikkat edin

Dik ama rahat bir duruş, uygun sürede göz teması ve hafif bir gülümseme, karşınızdakine ulaşılabilir olduğunuz mesajını verir. Beden dili aynı zamanda iç dünyanızı da etkiler: omuzlarınızı gevşetmek ve yavaş nefes almak, bedensel gerginliği azaltmaya yardımcı olabilir.

7. Olay sonrası kendinizi yargılamayı bırakın

Bir sohbetten sonra zihninizde "Neden öyle dedim?" sorusu dönüp duruyorsa bunun bir ruminasyon döngüsü olduğunu fark edin. Sosyal kaygısı yüksek kişilerin sosyal bir deneyimi zamanla olduğundan daha olumsuz hatırladığı araştırmalarla gösterilmiştir. Kendinize "Neler iyi gitti, bir dahaki sefere neyi farklı yapabilirim?" diye sorun ve ardından dikkatinizi başka bir işe yöneltin.

8. Kendinize karşı şefkatli olun

Kristin Neff'in tanımladığı öz-şefkat, zorlandığınız anlarda kendinize sert eleştiri yerine anlayışla yaklaşmanızı, yaşadığınız zorluğun pek çok insan tarafından paylaşıldığını hatırlamanızı ve duygularınızı bastırmadan fark etmenizi içerir. "Yine beceremedim" yerine "Zor bir durumdu ve yine de denedim" demek, bir sonraki adımı atmayı kolaylaştırır.

9. Size uygun ortamlar seçin

Utangaçlığı aşmak için büyük partilere gitmek zorunda değilsiniz. Bir kurs, gönüllülük çalışması, spor grubu ya da hobi topluluğu gibi ortak bir etkinlik etrafında bir araya gelinen ortamlar, sohbeti doğal olarak başlatır ve konuşma baskısını azaltır. Küçük gruplarla başlayıp zamanla ortamlarınızı genişletebilirsiniz.

Reddedilme korkusuyla başa çıkmak

Utangaçlığın altında çoğu zaman reddedilme korkusu yatar. Bir davetin kabul edilmemesi, bir mesajın yanıtsız kalması ya da bir sohbetin beklenildiği gibi gitmemesi, utangaç kişi için "Demek ki ben sevilmeye değer biri değilim" anlamına gelebilir. Oysa reddedilme çoğu zaman bizim değerimizle değil, karşımızdakinin o anki koşullarıyla, zamanlamayla ya da basit bir uyumsuzlukla ilgilidir.

Reddedilmeyi tamamen önlemenin tek yolu hiç denememektir; bu da kaçınılmaz olarak yalnızlığa götürür. Daha gerçekçi bir hedef, reddedilmeyi kişisel bir yargı olarak değil, sosyal hayatın olağan bir parçası olarak görmektir. Bir deneme reddedildiğinde kendinize şunu sorabilirsiniz: "Bu tek olay benim hakkımda gerçekten ne söylüyor? Başka hangi açıklamalar mümkün? Denediğim için kendimi takdir edebilir miyim?" Her deneme, sonucu ne olursa olsun, cesaret kasınızı biraz daha güçlendirir.

Utangaçlık ve dijital iletişim

Mesajlaşma ve sosyal medya, utangaç kişiler için hem bir kolaylık hem de bir tuzak olabilir. Yazılı iletişim, ne söyleyeceğinizi düşünmek için zaman tanır ve ilk adımı atmayı kolaylaştırır. Ancak yüz yüze ya da telefonla iletişimin tamamen yerini aldığında, kaçınmanın görünmez bir biçimine dönüşebilir: kişi hiç zorlanmadığı için hiç rahatlamayı da öğrenemez.

Dijital araçları bir köprü olarak kullanmak işe yarar. Örneğin bir arkadaşınızla önce mesajlaşıp ardından kısa bir telefon görüşmesi yapmak, ya da çevrim içi bir topluluk üzerinden tanıştığınız kişilerle yüz yüze bir etkinliğe katılmak gibi. Sosyal medyada başkalarının yalnızca en parlak anlarını gördüğünüzü hatırlamak da, kendinizi onlarla kıyaslarken daha adil olmanıza yardımcı olur.

Bir haftalık başlangıç planı

  1. 1. gün: Sizi en çok zorlayan beş sosyal durumu kolaydan zora doğru sıralayın.

  2. 2. gün: Bu durumlarda kullandığınız güvenlik davranışlarını yazın: göz temasından kaçınmak, telefona bakmak, erken ayrılmak gibi.

  3. 3. gün: Listenin en kolay maddesini deneyin ve öncesinde ne olacağını tahmin edin.

  4. 4. gün: Deneyimi not edin: Tahmininiz gerçekleşti mi? Kaygınız zaman içinde nasıl değişti?

  5. 5. gün: Aynı durumu bir güvenlik davranışını bırakarak tekrarlayın.

  6. 6. gün: Bir sohbette yalnızca bir açık uçlu soru sormayı ve dinlemeye odaklanmayı hedefleyin.

  7. 7. gün: Haftanızı değerlendirin ve kendinize yaptıklarınız için şefkatli bir not yazın.

Çocuğunuz utangaçsa ne yapabilirsiniz?

Utangaç bir çocuğu zorla sahneye çıkarmak da onu her türlü sosyal durumdan korumak da genellikle işe yaramaz. Daha etkili olan, çocuğun hissini kabul edip onu küçük ve yönetilebilir adımlarla desteklemektir. "Utangaç" etiketini çocuğun yanında sık kullanmamak, ona yeni bir ortamda alışması için zaman tanımak ve küçük cesaret anlarını fark edip takdir etmek önemlidir.

Ebeveynin kendi sosyal davranışı da bir model oluşturur. Komşuyla selamlaşmak, bir mağazada soru sormak ya da misafirlerle rahat sohbet etmek gibi gündelik davranışlar çocuğa sosyal ortamların güvenli olabileceğini gösterir. Çocuğun utangaçlığı okula gitmeyi, arkadaş edinmeyi ya da günlük işlevselliğini belirgin biçimde etkiliyorsa bir çocuk ve ergen uzmanından destek almak faydalı olacaktır.

Utangaç olmanın değerli yanları da var

Utangaçlığın üstesinden gelmek, onu tamamen ortadan kaldırmak ya da dışa dönük biri olmak anlamına gelmez. Utangaç kişiler çoğu zaman iyi dinleyici, dikkatli gözlemci ve derin ilişkiler kurmaya yatkın insanlardır. Hedef, bu özellikleri koruyarak kaygının sizi istediğiniz ilişkilerden ve fırsatlardan uzak tutmasına izin vermemektir.

Kendinizi dışa dönük insanlarla kıyaslamak yerine kendi ilerlemenizle kıyaslayın. Altı ay önce kaçındığınız bir ortamda bugün birkaç dakika sohbet edebiliyorsanız, bu gerçek bir değişimdir. Değişim çoğu zaman sessiz ve yavaştır; ama küçük adımlar biriktiğinde, bir zamanlar imkânsız görünen durumların sıradan hâle geldiğini fark edersiniz.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Utangaçlık iş görüşmelerine gitmenizi, arkadaş edinmenizi, romantik ilişki kurmanızı ya da okulda ve işte kendinizi ifade etmenizi aylardır engelliyorsa, sosyal durumlardan önce yoğun kaygı yaşıyor ve bunlardan sistematik olarak kaçınıyorsanız bir uzmana başvurmanız faydalı olur. Bu tablo sosyal anksiyete bozukluğuna işaret edebilir ve bilişsel davranışçı terapi gibi etkinliği araştırmalarla gösterilmiş yöntemlerle belirgin biçimde iyileşebilir.

Sıkça sorulan sorular

Utangaçlık bir hastalık mı?

Hayır. Utangaçlık yaygın bir mizaç özelliğidir. Ancak çok yoğunlaşıp uzun süre hayatı kısıtladığında sosyal anksiyete bozukluğuna dönüşebilir; bu durumda profesyonel destek önerilir.

Utangaçlık genetik mi?

Mizacın bir kısmı doğuştandır ve bazı bebekler yeni durumlara karşı daha temkinli tepkiler verir. Ancak aile tutumları, deneyimler ve öğrenilen beceriler utangaçlığın nasıl gelişeceğini güçlü biçimde etkiler.

Utangaç biri dışa dönük olabilir mi?

Utangaçlık ve sosyallik birbirinden bağımsız özelliklerdir. Bir kişi insanlarla birlikte olmaktan çok hoşlanıp aynı zamanda bu ortamlarda gerginlik yaşayabilir.

Utangaçlığı yenmek ne kadar sürer?

Bu, utangaçlığın şiddetine ve düzenli pratik yapmaya bağlıdır. Küçük ama sürekli adımlar atan pek çok kişi birkaç hafta içinde belirgin bir rahatlama fark eder.

İçe dönük olmak utangaç olmak mı demek?

Hayır. İçe dönüklük bir tercihtir; içe dönük kişi yalnız kalmaktan keyif alır. Utangaçlıkta ise kişi bağlantı kurmak ister ama yargılanma kaygısı nedeniyle geri çekilir.

Kaynaklar

  • American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.; DSM-5). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.

  • Cheek, J. M., & Buss, A. H. (1981). Shyness and sociability. Journal of Personality and Social Psychology, 41(2), 330-339.

  • Zimbardo, P. G. (1977). Shyness: What It Is, What to Do About It. Reading, MA: Addison-Wesley.

  • Kagan, J., Reznick, J. S., & Snidman, N. (1988). Biological bases of childhood shyness. Science, 240(4849), 167-171.

  • Gilovich, T., Medvec, V. H., & Savitsky, K. (2000). The spotlight effect in social judgment: An egocentric bias in estimates of the salience of one's own actions and appearance. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 211-222.

  • Wells, A., Clark, D. M., Salkovskis, P., Ludgate, J., Hackmann, A., & Gelder, M. (1995). Social phobia: The role of in-situ safety behaviors in maintaining anxiety and negative beliefs. Behavior Therapy, 26(1), 153-161.

  • Edwards, S. L., Rapee, R. M., & Franklin, J. (2003). Postevent rumination and recall bias for a social performance event in high and low socially anxious individuals. Cognitive Therapy and Research, 27, 603-617.

  • Çaçan, Ö. (2020). Olumsuz değerlendirilme korkusu ile sosyal anksiyete belirtileri arasındaki ilişkide bilişsel duygu düzenleme stratejilerinin aracı rolünün incelenmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Kent Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.

  • Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85-101.

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Utangaçlık istediğiniz ilişkilerden ve fırsatlardan sizi uzak tutuyorsa uzman psikologlarımızla online görüşme yapabilirsiniz. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.