Aşk, genel anlamda özel bir kişiye duyulan yoğun duygusal bağ olarak tanımlanır. Ancak bu tanım, aşkın yaşattığı deneyimin zenginliğini anlatmaya yetmez. Neden pek çok insan arasından o kişiye âşık oluruz? Neden aşk bazen bizi en mutlu, bazen de en kırılgan hâlimize getirir? Fransız psikanalist Jacques Lacan'ın sıkça alıntılanan bir sözüne göre sevmek, insanın sahip olmadığı bir şeyi vermesidir.
Bu yazıda aşkı önce psikanalizin eksiklik ve arzu kavramları üzerinden ele alıyor, ardından bağlanma kuramının, sosyal psikolojinin ve nörobilimin aşk hakkında söylediklerine bakıyoruz. Farklı bakış açıları birbirini dışlamaz; her biri aşkın farklı bir yüzünü aydınlatır.
Psikanalize göre aşk: Eksikliğin peşinde
Psikanalitik bakış açısına göre aşkın kökleri yaşamın en başına uzanır. Anne karnındaki bebek, belirli evrelerden geçerek gelişir ve bu süreçte bir bütünlük duygusu içinde yaşar. Doğumla birlikte bu alışılmış düzen sona erer. Bebek, ilk sevgi ve güven nesnesi olan anneden ayrılarak ilk ayrılık anını yaşar ve bir eksiklik duygusuyla tanışır. Çocuk büyüdükçe ayrı bir birey olduğunun farkına varır; ancak içindeki o boşluk hiçbir zaman tamamen kapanmaz.
Psikanalize göre insan, ömrü boyunca bu eksik kalan benliğini başkalarında tamamlamaya çalışır. Aşk da bu arayışın en yoğun biçimlerinden biridir. Âşık olduğumuzda, sanki kaybettiğimiz bütünlüğü sonunda bulmuşuz gibi hissederiz. Ancak hiçbir insan bu boşluğu tamamen dolduramaz; bu da aşkın hem büyüleyici hem de hayal kırıklığına açık doğasını açıklar.
Neden “o”?
Bu arayış, kendi deneyimlerimizden bağımsız değildir. Psikanalize göre çocuklukta bakım verenlerimizin, yani anne ve babamızın arzuları, bilinçdışı düzeyde bizim arzularımızı da şekillendirir. Çevrenizdeki çiftleri ya da kendi ilişkilerinizi gözlemleyin: Sevdiğiniz kişinin bir tutam da olsa ailenizden ya da hayatınızdaki önemli bir kişiden bir şeyler taşıdığını fark edebilirsiniz.
Birine neden âşık olduğumuz sorulduğunda genellikle belli kalıplarda cevaplar veririz: çok güzel, çok akıllı, sempatik, anlayışlı ya da güçlü. Elbette ondan daha akıllısı, daha güzeli, daha anlayışlısı da vardır; ama “Neden o?” sorusu burada tıkanır. Çünkü bu sorunun cevabı bilinç düzeyinde verilemez; aşk dilimize tam olarak sığmaz. Bu özellikler bilinçdışı arzularımızla bağlantılıdır ve kişisel deneyimlerimize göre şekillenir.
Arzunun akışkanlığı
Psikanalitik bakış açısına göre asıl olan, asla tamamen dolmayacak ve bu yüzden bize aşkı yaşatmaya devam edecek bir boşluğun varlığıdır. Kişiler arzunun nesneleri hâline gelir ve arzunun enerjisi akışkandır; bir nesneden diğerine kayabilir. Bir dönem çok sevdiğimizi düşündüğümüz birini zamanla unutup bir başkasını sevebilmemiz, bilinçdışının bu akışkanlığıyla ilişkilidir.
Çoğu zaman o büyük aşkı bir gün mutlaka bulacağımızı düşünür, onu bekler, hayaller kurar, zihnimizde tasarlarız. Bazen tam kıyısına geldiğimizi hissederiz, sonra bir bakarız ki hayal ettiğimiz şey gerçekleşmemiş. Psikanalize göre bunun nedeni, zihnimizde tasarladığımız kusursuz aşkın aslında hiçbir zaman tam olarak gerçekleşemeyecek bir ideale, ilk ayrılıkla kaybedilen o bütünlük duygusuna dayanmasıdır.
Bağlanma kuramı: Aşk bir bağlanma sürecidir
Psikolog Cindy Hazan ve Phillip Shaver, 1987'de romantik aşkın, bebeklikte bakım verenle kurulan bağlanmaya benzer bir süreç olduğunu öne sürdü. Onlara göre âşık olduğumuz kişi, tıpkı çocuklukta bakım verenimiz gibi, zor anlarda sığındığımız bir güvenli liman ve dünyayı keşfederken dayandığımız bir güvenli üs hâline gelir. Ondan ayrı kalmak özlem ve kaygı yaratır; ona kavuşmak ise rahatlatır.
Bu yaklaşım, aşkta yaşadığımız bazı yoğun duyguları anlamamıza yardımcı olur: Sevdiğimiz kişinin mesajına geç cevap vermesiyle başlayan huzursuzluk, ayrılık sonrası yaşanan derin acı ya da onun yanında hissettiğimiz güven duygusu, çocukluktan tanıdığımız bağlanma sisteminin yetişkinlikteki yansımaları olabilir. Çocuklukta edindiğimiz bağlanma örüntüleri, aşkı nasıl yaşadığımızı da etkileyebilir.
Sternberg'in aşk üçgeni
Psikolog Robert Sternberg, aşkı üç bileşenden oluşan bir üçgen olarak tanımlar:
Yakınlık: Bağlılık, paylaşım, anlaşılma ve duygusal yakınlık hissi.
Tutku: Fiziksel çekim, romantik heyecan ve cinsel arzu.
Bağlılık: İlişkiyi sürdürme kararı ve uzun vadeli adanmışlık.
Sternberg'e göre bu üç bileşenin farklı birleşimleri, farklı aşk türlerini oluşturur. Yalnızca tutkunun olduğu ilişki “delicesine tutkunluk”, yakınlık ve bağlılığın olduğu ama tutkunun azaldığı ilişki “arkadaşça aşk”, üçünün de bir arada olduğu ilişki ise “tamamlanmış aşk” olarak adlandırılır. Bu üçgen, ilişkiler boyunca şekil değiştirir; ilk dönemlerde tutku ağır basarken, zamanla yakınlık ve bağlılık daha belirgin hâle gelebilir.
Âşık beyin: Nörobilim ne diyor?
Antropolog Helen Fisher ve arkadaşları, yakın zamanda yoğun biçimde âşık olan kişilerin beyinlerini görüntüledi. Katılımcılar sevdikleri kişinin fotoğrafına baktıklarında, beynin ödül ve motivasyon sistemiyle ilişkili, dopamin açısından zengin bölgeleri belirgin biçimde etkinleşti. Fisher'a göre romantik aşk, bir duygudan çok, belirli bir kişiye yönelmiş güçlü bir motivasyon sistemidir. Bu da aşkın neden bu kadar odaklayıcı, enerji verici ve zaman zaman takıntılı olabildiğini açıklar.
Daha ilginci, Bianca Acevedo ve arkadaşlarının uzun yıllardır evli olup hâlâ partnerine yoğun romantik aşk hissettiğini söyleyen kişilerle yaptığı çalışmada da benzer ödül bölgelerinin etkinleştiği görüldü; üstelik bu kişilerde bağlanma ve sakinlikle ilişkili bölgeler de devredeydi. Yani uzun ilişkilerde aşk sönmek zorunda değildir; ilk dönemlerin kaygılı heyecanı yerini daha sakin ama hâlâ canlı bir bağa bırakabilir.
Aşk ve yalnızlık
Yazımızın ilk versiyonu düşündürücü bir tespitle bitiyordu: Aslında her şey yalnızlıkla, yalnızlığın kabulüyle ilgilidir. Aşk, insanın varoluşsal yalnızlığını bir süreliğine unutturan güçlü bir deneyimdir. Ancak sağlıklı bir aşk, yalnızlığımızı tamamen ortadan kaldırmayı değil, iki ayrı insanın kendi yalnızlıklarını taşıyarak bir araya gelmesini gerektirir. Kendi başına durabilen iki insanın birlikte olmayı seçmesi, birbirine tutunarak ayakta kalmaya çalışan iki insanın ilişkisinden çok farklıdır.
Aşkın bedeli: Ayrılık acısı
Aşk, beraberinde kaybetme korkusunu ve ayrılık acısını da getirir. Bazı insanlar bu bedelden korktukları için aşka kendilerini hiç açamaz; çünkü bedeli ağırdır, ruhsal bir ıstıraptır. Araştırmalar, reddedilme ve ayrılık acısının beyinde fiziksel acıyla ilişkili bölgelerle örtüştüğünü gösteriyor. Bu yüzden ayrılık sonrası yaşanan acıyı küçümsemek yerine, ona bir yas süreci olarak yaklaşmak ve kendimize zaman tanımak önemlidir.
Sağlıklı aşkın işaretleri
İki tarafın da birey olarak var olabildiği, birbirinin gelişimini desteklediği bir ilişki
Kıskançlık ve kontrol yerine güvenin ağır bastığı bir bağ
Duyguların, ihtiyaçların ve sınırların açıkça konuşulabildiği bir iletişim
Anlaşmazlıkların saygıyla yürütüldüğü ve onarılabildiği çatışmalar
Birlikteyken olduğu kadar ayrıyken de kendini değerli hissetmek
Aşkı farklı yaşamak: Aşk stilleri
Sosyolog John Alan Lee, insanların aşkı farklı biçimlerde yaşadığını öne sürerek altı aşk stili tanımladı. Tutkulu ve fiziksel çekime dayalı “eros”, oyun gibi ve bağlanmadan yaşanan “ludus”, arkadaşlıktan doğan ve zamanla derinleşen “storge”, mantık ve uyum gözeten “pragma”, kıskançlık ve takıntıyla yaşanan “mania” ve fedakârlığa dayanan “agape”. Pek çok insan bu stillerin birkaçını farklı oranlarda taşır ve stilimiz hayatın farklı dönemlerinde değişebilir. Partnerlerin aşkı farklı biçimlerde yaşaması, ilişkideki bazı yanlış anlaşılmaları açıklayabilir: Biri tutku ve yoğunluk beklerken diğeri sakin ve arkadaşça bir bağ arıyor olabilir.
Aşk mı, takıntı mı?
Psikolog Dorothy Tennov, aşkın ilk dönemlerinde görülen yoğun ve takıntılı hâli “limerans” olarak tanımladı. Limeransta kişi sevdiği insanı sürekli düşünür, onun en küçük davranışını anlamlandırmaya çalışır, karşılık görme umuduyla ve reddedilme korkusuyla gidip gelir. Bu hâl genellikle zamanla yatışır ve yerini daha sakin bir bağa bırakır. Ancak sevilen kişiyi kontrol etme isteği, aşırı kıskançlık, onun sınırlarını yok saymak ya da “o olmadan yaşayamam” düşüncesiyle hayatın diğer alanlarını tamamen ihmal etmek, aşkın sağlıksız bir takıntıya dönüştüğünün işaretleri olabilir.
Aşkı canlı tutmak: Birlikte büyümek
Psikolog Arthur Aron'un “kendini genişletme” modeline göre insanlar, kendilerini geliştiren, yeni deneyimler ve bakış açıları kazandıran ilişkilere çekilir. Aşkın ilk dönemlerindeki heyecanın bir kısmı da partneri tanırken yaşanan bu hızlı genişlemeden gelir. Uzun ilişkilerde bu genişleme yavaşladığında ilişki sıradanlaşmış gibi hissedilebilir. Birlikte yeni bir şey öğrenmek, yeni yerler keşfetmek ya da alışılmışın dışında deneyimler paylaşmak, ilişkiye yeniden canlılık katabilir. Aşk bir kez bulunup sabit kalan bir şeyden çok, birlikte beslenen ve büyüyen bir süreçtir.
Aşk ve öz değer
Aşkı nasıl yaşadığımız, kendimizi ne kadar değerli gördüğümüzle de yakından ilişkilidir. Kendini sevilmeye layık görmeyen biri, partnerinin sevgisinden sürekli şüphe edebilir, en küçük mesafede terk edileceğini düşünebilir ya da kendisine iyi davranmayan ilişkilere katlanabilir. Öz değeri daha sağlam olan kişiler ise aşkı bir eksikliği kapatma çabası olarak değil, zaten değerli olan bir hayatı paylaşma isteği olarak deneyimleyebilir. Bu yüzden kendimizle kurduğumuz ilişki, başkalarıyla kurduğumuz aşk ilişkisinin de zeminini oluşturur.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Aşk ilişkilerinizde aynı acı verici örüntüleri tekrar tekrar yaşıyorsanız, bir ayrılığın ardından uzun süre toparlanamıyorsanız, sevdiğiniz kişiyle ilgili düşünceler hayatınızı ele geçiriyorsa ya da kendinizi ilişkide değersiz ve güvensiz hissediyorsanız bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Psikoterapi, aşkı nasıl yaşadığınızı ve neden belirli kişilere yöneldiğinizi anlamanıza yardımcı olabilir.
Bu yazının ilk versiyonu Psk. Merve Sayar tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Psikolojiye göre aşk nedir?
Psikolojide aşk farklı açılardan tanımlanır: Psikanalize göre eksikliğimizi tamamlama arayışı, bağlanma kuramına göre çocuklukta öğrendiğimiz bağlanmanın yetişkinlikteki yansıması, Sternberg'e göre yakınlık, tutku ve bağlılığın birleşimidir. Nörobilim ise romantik aşkı güçlü bir motivasyon sistemi olarak görür.
Neden belirli bir kişiye âşık oluruz?
Psikanalize göre âşık olduğumuz kişinin özellikleri bilinçdışı arzularımızla ve çocukluk deneyimlerimizle bağlantılıdır. Bu yüzden “Neden o?” sorusuna bilinç düzeyinde tam bir cevap vermek çoğu zaman zordur.
Uzun ilişkilerde aşk biter mi?
Aşk dönüşür. İlk dönemlerin yoğun tutkusu zamanla yerini daha sakin bir bağa bırakır. Araştırmalar uzun yıllardır birlikte olan bazı çiftlerin hâlâ yoğun romantik aşk hissedebildiğini gösteriyor.
Aşk acısı neden bu kadar acıtır?
Reddedilme ve ayrılık acısı beyinde fiziksel acıyla ilişkili bölgelerle örtüşür. Ayrıca sevdiğimiz kişi bir güvenli liman işlevi gördüğü için onu kaybetmek, bağlanma sistemimizi derinden sarsar.
Aşk ile takıntı arasındaki fark nedir?
Aşk karşı tarafın özerkliğine ve sınırlarına saygı gösterirken, takıntıda kontrol, aşırı kıskançlık ve kişinin hayatının diğer alanlarını tamamen ihmal etmesi ön plana çıkar. Aşkın ilk dönemlerindeki yoğun düşünceler normaldir, ancak sizi ya da karşınızdakini yıpratıyorsa destek almak iyi gelebilir.
Aşk ile bağımlılık arasındaki fark nedir?
Sağlıklı aşkta kişi partnerine yakın hissederken kendi hayatını, arkadaşlıklarını ve ilgi alanlarını da sürdürebilir. İlişki bütün hayatın merkezine yerleştiğinde, ayrılık düşüncesi yoğun panik yarattığında ya da kişi kendisine zarar veren bir ilişkiden kopamadığında bağımlı bir örüntüden söz edilebilir. Böyle bir durumda bir uzmandan destek almak faydalı olabilir.
Kaynaklar
Lacan, J. (1966). Écrits. Seuil.
Sternberg, R. J. (1986). A triangular theory of love. Psychological Review, 93(2), 119–135.
Lee, J. A. (1977). A typology of styles of loving. Personality and Social Psychology Bulletin, 3(2), 173–182.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: İlişkilerinizde tekrar eden örüntüleri bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →
