Aşk, insanlık tarihinin belki de en çok yazılan, en çok şarkısı yapılan ve en az anlaşılan deneyimlerinden biri. Midede uçuşan kelebekler, uykusuz geceler, bir mesajın gelip gelmeyeceğini beklerken geçen saatler... Âşık olan biri çoğu zaman kendini tanıyamaz; daha önce 'asla yapmam' dediği şeyleri yaparken bulur kendini.
Psikoloji ve sinirbilim son yirmi beş yılda bu gizemin bazı parçalarını aydınlatmaya başladı. Bu yazıda aşkın çocuklukta şekillenen kökenlerini, âşık olunduğunda beyinde ve hormonlarda neler olduğunu, tutkulu aşkın zamanla nasıl dönüştüğünü, karşılıksız aşkı ve aşk acısını bilimsel bulgular ışığında ele alıyoruz. Amacımız aşkı formüllere indirgemek değil; onu biraz daha iyi anlayarak daha sağlıklı yaşayabilmenize katkı sunmak.
Aşk nerede başlar? Çocukluktan gelen şablonlar
Psikanalitik kuramlar, aşka bakışımızın çocuklukta şekillenmeye başladığını uzun zamandır savunur. Freud'a göre çocuğun ebeveynleriyle kurduğu ilk duygusal ilişkiler, yetişkinlikteki sevgi ilişkilerinin bilinçdışı şablonlarını oluşturur. Bu fikir, daha sonra farklı bir çerçevede ve araştırmalarla desteklenerek bağlanma kuramında yeniden karşımıza çıktı.
Hazan ve Shaver'ın 1987'deki ünlü çalışması, yetişkin romantik aşkını bir bağlanma süreci olarak ele aldı. Araştırmacılar, bebeklikte bakım verenle kurulan güvenli, kaygılı ya da kaçıngan bağlanma örüntülerinin yetişkinlerin aşk deneyimlerine de yansıdığını gösterdi. Güvenli bağlanan kişiler aşk ilişkilerini daha mutlu, güvene dayalı ve dostça tarif ederken; kaygılı bağlananlar takıntı, kıskançlık ve duygusal iniş çıkışları daha sık bildirdi; kaçıngan bağlananlar ise yakınlıktan korkma eğilimi gösterdi.
Bu yüzden hayatınıza giren insanlar birbirinden çok farklı görünse de çoğu zaman sizin bile fark etmediğiniz ortak bir noktaları olabilir. Tanıdık gelen bir sıcaklık, tanıdık gelen bir mesafe ya da tanıdık gelen bir belirsizlik... Bu tekrarları fark etmek, aşk hayatınızdaki seçimleri daha bilinçli yapabilmenin ilk adımıdır. Elbette bağlanma örüntüleri kader değildir; yeni ve güvenli ilişkiler, kendini tanıma çabası ve terapi bu şablonları zamanla dönüştürebilir.
Âşık olunca beyinde neler olur?
Aşkın beyindeki izlerini araştıran ilk çalışmalardan biri, Bartels ve Zeki'nin 2000 yılında yayımladığı beyin görüntüleme çalışmasıdır. Derinden âşık olan katılımcılara sevdikleri kişinin fotoğrafı gösterildiğinde, ödül sistemiyle ilişkili bazı beyin bölgelerinin daha aktif hâle geldiği, bazı korteks bölgelerinde ise etkinliğin azaldığı görüldü. Araştırmacılar daha sonraki çalışmalarında, sosyal yargılama ve olumsuz duygularla ilişkili bazı bölgelerdeki bu azalmanın 'aşkın gözü kördür' deyişine biyolojik bir karşılık olabileceğini öne sürdü.
Aron, Fisher ve arkadaşlarının 2005'teki çalışması ise yoğun biçimde âşık olan kişilerde, beynin dopamin açısından zengin ödül ve motivasyon sistemlerinin, özellikle ventral tegmental alan ve kaudat çekirdeğin, sevilen kişinin fotoğrafına yanıt olarak etkinleştiğini gösterdi. Bu bulgu araştırmacıları önemli bir sonuca götürdü: Tutkulu aşk, tek başına bir duygudan çok, sevilen kişiye yönelmiş güçlü bir motivasyon ve hedef sistemi gibi çalışıyor.
Dopamin: Odak ve istek
Dopamin çoğu zaman 'mutluluk kimyasalı' olarak anılsa da daha doğru tanımı 'isteme ve yönelme' kimyasalıdır. Ödül beklentisiyle salınır ve dikkati ödüle odaklar. Âşık olan birinin dünyasının sevdiği kişi etrafında dönmeye başlaması, onunla ilgili en küçük ayrıntıyı bile önemli bulması ve onu düşündükçe enerjisinin yükselmesi bu sistemle ilişkilendiriliyor.
Feniletilamin ve 'ilk görüşte aşk' efsanesi
Popüler yazılarda feniletilamin sıklıkla 'ilk görüşte aşkın kimyasalı' olarak anılır. Bu fikir 1980'lerde ortaya atılmış ilginç bir hipotezdir; ancak insanlarda bunu doğrudan doğrulayan güçlü bir kanıt yoktur. Aşkın kimyasını tek bir maddeye indirgemek yerine, dopamin, noradrenalin, serotonin, oksitosin ve stres hormonlarının birlikte rol oynadığı karmaşık bir sistemden söz etmek daha doğrudur.
Hormonlar: Âşıkken neden 'değişiriz'?
Marazziti ve Canale'nin 2004'te yayımladığı çalışma, aşkın hormonlar üzerindeki etkisine dair ilginç ipuçları sundu. Son altı ay içinde âşık olduğunu bildiren 24 kişi, bekâr ya da uzun süreli ilişkisi olan 24 kişiyle karşılaştırıldı. Âşık olan grupta stres hormonu kortizolün daha yüksek olduğu görüldü; bu da ilk dönemin heyecanlı olduğu kadar zorlayıcı da olduğunu düşündürüyor. Daha da ilginci, âşık erkeklerde testosteron daha düşük, âşık kadınlarda ise daha yüksek bulundu; yani iki cinsiyetin hormon düzeyleri birbirine yaklaşıyordu.
Aynı kişiler 12 ila 24 ay sonra yeniden ölçüldüğünde bu farkların tamamen ortadan kalktığı görüldü. Bu bulgu, ilişkilerde sıkça duyulan 'eskiden böyle değildin' cümlesine farklı bir açıdan bakmamızı sağlıyor: Belki de kişi asıl âşıkken değişmişti ve şimdi kendine dönüyor. Bu çalışma küçük bir örneklemle yapıldığı için sonuçları kesin kurallar olarak değil, düşündürücü ipuçları olarak okumak gerekir.
Tutkulu aşktan derin bağa
Tutkulu aşkın ilk dönemindeki yoğunluk zamanla azalır; bu çoğu ilişkide doğal bir süreçtir. Psikolog Robert Sternberg'in aşkın üçgen kuramı bu dönüşümü anlamak için kullanışlı bir çerçeve sunar. Sternberg'e göre aşkın üç bileşeni vardır: Tutku (fiziksel ve duygusal çekim), yakınlık (paylaşım, güven, birbirini tanıma) ve bağlılık (ilişkiyi sürdürme kararı). İlişkinin başında tutku baskınken, zamanla yakınlık ve bağlılık ön plana çıkar. Sternberg, üç bileşenin bir arada olduğu aşkı 'tamamlanmış aşk' olarak adlandırır.
Peki tutku tamamen yok olmak zorunda mı? Acevedo ve arkadaşlarının 2012'deki çalışması bu konuda umut verici. Ortalama yirmi yılı aşkın evli olup eşine hâlâ yoğun aşk duyduğunu söyleyen kişilerin beyinlerinde, eşlerinin fotoğrafına yanıt olarak ödül sistemiyle ilişkili bölgeler, yeni âşık olanlara benzer biçimde etkinleşti. Fark şuydu: Uzun süreli aşkta ilk dönemin kaygı ve takıntı bileşeni daha azdı; bağlanma ve sakinlikle ilişkili bölgeler daha fazla devredeydi. Yani uzun ilişkilerde de tutku yaşayabilir; ama daha huzurlu bir biçimde.
Bu yüzden ilişkinin ilk aylarındaki heyecanı sonsuza kadar korumaya çalışmak yerine, aşkın sevgiye, güvene ve ortak bir hayata dönüşmesine alan açmak çoğu zaman daha sağlıklıdır. Aşk, ben'leri feda ederek 'biz' olmak değil, ben'leri de koruyarak 'biz' olabilmektir.
Karşılıksız ve platonik aşk
Aşkı en yoğun yaşayanların platonik âşıklar olduğu sıklıkla söylenir. Bunun psikolojik bir açıklaması var: Ödül sistemi, en güçlü biçimde belirsiz ve ara sıra gelen ödüllere yanıt verir. Karşılıksız aşkta kişi, sevdiği kişinin her bakışında, her cümlesinde bir umut ipucu arar. Bazen bir gülümseme gelir, bazen gelmez; bu belirsizlik, özlemi ve zihinsel meşguliyeti canlı tutar.
Platonik aşkta karşınızdaki kişiyi gerçekten tanımadığınız için zihniniz boşlukları kendi hayalleriyle doldurur. Böylece sevdiğiniz kişi, aslında biraz da sizin ihtiyaçlarınızdan ve özlemlerinizden örülmüş bir figüre dönüşür. Bu hayali fark etmek, acıyı küçümsemek anlamına gelmez; ama 'ben aslında neye özlem duyuyorum?' sorusunu sormak, duygularınızı anlamanın değerli bir yolu olabilir.
Aşk acısı neden bu kadar acıtır?
Fisher ve arkadaşlarının 2010'daki çalışması, yakın zamanda terk edilmiş ama hâlâ yoğun biçimde âşık olan on beş kişinin beyin etkinliğini inceledi. Katılımcılar, kendilerini reddeden kişiyi uyanık oldukları zamanın büyük bölümünde düşündüklerini bildiriyordu. Eski sevgililerinin fotoğrafını gördüklerinde, motivasyon ve ödülle ilişkili ventral tegmental alanın yanı sıra özlem ve bağımlılıkla ilişkilendirilen nucleus accumbens ve orbitofrontal korteks ile fiziksel acı ve sıkıntıyla ilişkili insula ve ön singulat korteks de etkinleşti.
Araştırmacılar bu tabloyu, romantik aşkın 'doğal bir bağımlılık' gibi işleyebileceği hipoteziyle açıkladı. Aşk acısı çeken birinin sürekli sevdiği kişiye dönmek istemesi, fotoğraflarına bakması, sosyal medyasını kontrol etmesi bu özlem sisteminin bir yansıması olabilir. Umut veren bulgu ise şuydu: Ayrılıktan bu yana geçen süre uzadıkça bağlanmayla ilişkili bir bölgedeki etkinlik azalıyordu. Ayrıca duygu düzenleme ve değerlendirme ile ilgili bölgelerin de devrede olması, beynin bu kaybı anlamaya ve ondan öğrenmeye çalıştığını düşündürüyordu. Zaman, gerçekten de iyileştiriyor.
Âşıkken karar vermek
Âşık olan kişide risk alma eğiliminin artması, eleştirel değerlendirmenin zayıflaması ve sevilen kişinin kusurlarının görülmemesi sık rastlanan durumlardır. Bu durum ilişkinin başlaması için bir avantaj olabilir; ama hayatı etkileyen büyük kararlar söz konusu olduğunda dikkat gerektirir. Aşkın ilk aylarında evlilik, taşınma, iş bırakma ya da büyük maddi taahhütler gibi kararları vermeden önce kendinize biraz zaman tanımak, güvendiğiniz kişilerin görüşünü almak ve 'altı ay sonra da aynı şeyi ister miydim?' sorusunu sormak yararlı olabilir.
Bağımlı değil, bağlı sevmek
İnsanlar çoğu zaman kendilerini eksik ya da zayıf hissettikleri alanlarda güçlü olduğunu düşündükleri kişilere yönelirler. Bu doğal bir eğilimdir; ancak partnerle 'tamamlanmak' fikri, ayrılık durumunda kişinin kendini yarım hissetmesine yol açabilir. Sağlıklı bir ilişkide iki kişi birbirini tamamlamaktan çok, birbirinin büyümesine eşlik eder.
Kendi ilgi alanlarınızı, arkadaşlıklarınızı ve hedeflerinizi ilişkinin içinde de korumaya çalışın.
Güçlü ve zayıf yönlerinizi tanıyın; zayıf yanlarınızı partnerinizin taşımasını beklemek yerine onlar üzerinde kendiniz de çalışın.
İhtiyaçlarınızı açık ve suçlamadan ifade edin; partnerinizin zihninizi okumasını beklemeyin.
Kıskançlık ya da terk edilme kaygısı yükseldiğinde hemen tepki vermek yerine önce duygunuzu fark edin ve adlandırın.
Aşkı fedakârlıklarla kanıtlama baskısı hissediyorsanız, bu fedakârlıkların sizden neler eksilttiğini de gözden geçirin.
Aşk acısıyla baş etmek için pratik adımlar
Duygularınızı bastırmayın. Üzülmek, ağlamak, özlemek bir kaybın doğal tepkileridir. Duygulara izin vermek onların geçmesini kolaylaştırır.
Temas noktalarını azaltın. Eski partnerinizin sosyal medyasını sürekli kontrol etmek, özlem sistemini canlı tutar. Bir süreliğine sessize almak ya da takibi bırakmak iyileşmeyi hızlandırabilir.
Günlük ritminizi koruyun. Uyku, beslenme ve hareket, duygusal dayanıklılığın temelidir.
Sosyal desteğe yaslanın. Güvendiğiniz arkadaşlarınız ve ailenizle vakit geçirin; yalnız kalmak istediğiniz zamanlarda bile tamamen kopmayın.
Hikâyenizi yazın. Yaşadıklarınızı ve hissettiklerinizi yazıya dökmek, deneyimi anlamlandırmaya yardımcı olabilir.
Kendinize zaman tanıyın. İyileşme düz bir çizgi değildir; iyi günlerin ardından kötü günler gelebilir. Bu, geriye gittiğiniz anlamına gelmez.
Aşk evrensel mi, kültürel mi?
Tutkulu aşkın izlerine dünyanın pek çok kültüründe, şiirlerde, halk hikâyelerinde ve şarkılarda rastlanır. Leyla ile Mecnun'dan Kerem ile Aslı'ya kadar bizim kültürümüzde de karşılıksız ve tutkulu aşk hikâyeleri derin bir yer tutar. Aron ve Fisher'ın ekibi, Çin'de yapılan bir beyin görüntüleme çalışmasında da yoğun biçimde âşık olan katılımcılarda benzer ödül ve motivasyon bölgelerinin etkinleştiğini bildirdi. Bu bulgular, tutkulu aşkın biyolojik temellerinin büyük ölçüde evrensel olduğunu düşündürüyor.
Ancak aşkın nasıl ifade edildiği, ilişkide neyin beklendiği, evliliğin aşka mı yoksa aile ve topluluk bağlarına mı dayandığı kültürden kültüre büyük farklılıklar gösterir. Aynı biyolojik deneyim, farklı toplumlarda farklı anlamlara ve kurallara bürünür. Kendi aşk anlayışınızı şekillendiren ailesel ve kültürel mesajları fark etmek, ilişkinizden gerçekten ne beklediğinizi anlamanıza yardımcı olabilir.
Yeni bir ilişkiye sağlıklı başlamak
Aşkın ilk dönemindeki yoğunluk, karşımızdaki kişiyi ve ilişkiyi net görmemizi zorlaştırabilir. Yeni bir ilişkinin başında kendinize şu soruları sormak yararlı olabilir:
Bu kişiyle birlikteyken kendim gibi davranabiliyor muyum, yoksa sürekli beğenilmeye mi çalışıyorum?
Sınırlarımı ve ihtiyaçlarımı ifade ettiğimde nasıl bir karşılık alıyorum?
Arkadaşlarım ve ailem bu ilişkide beni nasıl görüyor?
Bu kişinin değerleri ve hayattan beklentileri benimkilerle ne kadar örtüşüyor?
Kıskançlık, kontrol ya da ani duygusal iniş çıkışlar ilişkinin olağan bir parçası hâline mi geliyor?
Bu soruların amacı aşkın tadını kaçırmak değil, tutkunun yanında güvenin de yeşerebileceği bir zemin oluşturmaktır.
Unutmayın ki hiçbir ilişki kusursuz değildir ve çatışmalar sağlıklı ilişkilerin de doğal bir parçasıdır. Önemli olan çatışmanın varlığı değil, nasıl ele alındığıdır. Birbirinizi suçlamak yerine ihtiyaçlarınızı dile getirebildiğiniz, kırgınlıkların ardından onarım girişimlerinde bulunabildiğiniz ve birbirinize karşı merakınızı koruyabildiğiniz bir ilişki, tutkunun azaldığı dönemlerde bile güçlü kalabilir. İlişki araştırmaları da uzun süreli mutluluğun büyük ölçüde bu gündelik özen ve onarım anlarından beslendiğini gösteriyor. Aşkın başlangıcı biyolojinin armağanıysa, devamı çoğu zaman iki insanın emeğidir.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Aşk acısı çoğu zaman zamanla hafifler. Ancak bazı durumlarda destek almak iyileşmeyi kolaylaştırır:
Ayrılığın üzerinden haftalar geçmesine rağmen uyku, iştah ve işlevselliğiniz belirgin biçimde bozulduysa,
Eski partnerinizi düşünmek gününüzün büyük kısmını kaplıyor ve hayatınızın diğer alanlarını ihmal ediyorsanız,
İlişkilerinizde aynı acı veren örüntüleri tekrar tekrar yaşıyorsanız,
Yoğun kıskançlık, kontrol etme ya da terk edilme korkusu ilişkilerinizi yıpratıyorsa,
Umutsuzluk, değersizlik ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden destek isteyin; acil bir tehlike varsa 112'yi arayın.
Terapide hem yaşadığınız kaybı hem de aşk ilişkilerinizdeki tekrar eden kalıpları güvenli bir ortamda ele alabilirsiniz. Affekt'te online terapi seanslarıyla bu desteğe evinizden ulaşabilirsiniz.
Son söz
Aşk, beynimizdeki ödül sistemlerinden çocukluk anılarımıza, hormonlarımızdan kültürel hikâyelerimize kadar pek çok katmanı olan bir deneyim. Bilim bu katmanların bazılarını aydınlatıyor; ama aşkın kişisel anlamını yine her birimiz kendi hayatımızda keşfediyoruz. Üzülmekten, özlemekten ve yeniden sevmekten korkmadığımız; yaşadığımız her duygunun hakkını verebildiğimiz bir hayat dileriz.
Bu yazının ilk versiyonu İlayda Burcu Kılınç tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Aşkın ilk heyecanı ne kadar sürer?
Kişiden kişiye değişir. Hormon araştırmalarında âşık olmanın ilk dönemine ait farkların 12-24 ay içinde ortadan kalktığı görülmüştür. Bu değişim aşkın bittiği değil, ilişkinin daha sakin ve derin bir evreye geçtiği anlamına gelebilir.
Âşık olunca beyinde ne olur?
Beyin görüntüleme çalışmaları, âşık olan kişilerde dopamin açısından zengin ödül ve motivasyon sistemlerinin sevilen kişiye yanıt olarak etkinleştiğini gösteriyor. Bu yüzden tutkulu aşk, güçlü bir istek ve odaklanma hâli olarak tarif ediliyor.
Uzun ilişkilerde tutku tamamen kaybolur mu?
Her zaman değil. Uzun yıllardır evli olup hâlâ yoğun aşk duyduğunu bildiren kişilerde de ödül sistemiyle ilişkili bölgelerin etkinleştiği görülmüştür. Uzun süreli aşkta tutku genellikle daha az kaygı ve daha fazla güvenle birlikte yaşanır.
Aşk acısı nasıl geçer?
Duygularınıza alan açmak, eski partnerinizle temas noktalarını azaltmak, günlük rutininizi korumak ve sevdiklerinizden destek almak iyileşmeyi kolaylaştırır. Araştırmalar, zaman geçtikçe bağlanmayla ilişkili beyin tepkilerinin azaldığını gösteriyor.
Aşk acısı için ne zaman destek almalıyım?
Ayrılığın ardından haftalar geçmesine rağmen uyku, iştah ve işlevselliğiniz belirgin şekilde bozulduysa ya da kendinizi umutsuz hissediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi gelebilir.
Kaynaklar
Okumaya devam edin
Uzman desteği: İlişkilerinizde tekrar eden kalıpları anlamak ya da aşk acısıyla baş etmek için uzmanlarımızla konuşabilirsiniz. Online terapi için başvurun →
