Çocuk ve Aile8 dk okuma

Çocuk ve Ergenlerde Depresyon: Belirtiler, Nedenler ve Destek

Çocuklar ve ergenler de depresyon yaşar. Yaşa göre belirtiler, öfke ve huzursuzluğun yeri, risk etkenleri, ebeveynler için öneriler ve psikolojik destek.

Affekt Editör·
Çocuk ve Ergenlerde Depresyon: Belirtiler, Nedenler ve Destek

Uzun yıllar boyunca çocukların depresyon yaşamayacağı, yaşasa bile bunun “geçici bir huysuzluk” olduğu düşünüldü. Bugün ise çocukların ve ergenlerin de depresyon yaşayabildiğini, ancak bu durumun yetişkinlerden farklı biçimlerde ortaya çıkabildiğini biliyoruz. Odasına kapanan, eskiden sevdiği şeylerden keyif almayan, sürekli sinirli olan ya da okul başarısı birden düşen bir çocuk, yalnızca “zor bir dönemden” değil, tedavi gerektiren bir depresyondan geçiyor olabilir.

Bu yazıda çocuk ve ergenlerde depresyonun nasıl tanınabileceğini, yaşa göre hangi belirtilerin öne çıktığını, risk etkenlerini, ebeveynlerin çocuklarıyla nasıl konuşabileceğini ve etkili psikolojik destek yollarını ele alıyoruz.

Çocuklar da depresyon yaşar mı?

Evet. Depresyon, yalnızca üzgün hissetmek değil; duygu durumunu, düşünceleri, bedeni ve davranışları etkileyen ve en az iki hafta süren bir ruh sağlığı sorunudur. Polanczyk ve arkadaşlarının dünya genelindeki çalışmaları bir araya getiren meta-analizi, çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 2,6'sında herhangi bir anda depresif bozukluk bulunduğunu göstermiştir. Bu oran çocuklukta daha düşükken ergenlikte belirgin biçimde artar ve ergenlikten itibaren kızlarda erkeklere göre daha sık görülmeye başlar.

Thapar ve arkadaşlarının ergen depresyonu üzerine kapsamlı derlemesi, ergenlikte başlayan depresyonun sıklıkla tekrarlayabildiğini, okul başarısını, aile ve arkadaşlık ilişkilerini etkileyebildiğini ve yetişkinlikteki ruh sağlığı sorunları için bir risk etkeni olduğunu vurgular. Bu nedenle erken fark etmek ve destek almak son derece önemlidir.

Depresyon çocuklarda nasıl görünür?

Çocuklar duygularını yetişkinler gibi sözcüklerle ifade etmekte zorlanabilir. Bu yüzden depresyon çoğu zaman davranışlarla, bedensel yakınmalarla ya da öfkeyle kendini gösterir. DSM-5, çocuk ve ergenlerde çökkün duygu durumunun yerine huzursuz ve sinirli bir duygu durumunun da görülebileceğini özellikle belirtir. Yani sürekli sinirli, alıngan ve öfkeli bir çocuk da depresyon yaşıyor olabilir.

Okul öncesi dönem

Küçük çocuklarda depresyon daha nadir görülür, ama görüldüğünde oyunlara ilginin azalması, sık ağlama, ayrılığa karşı tahammülsüzlük, yaşa uygun gelişimsel kazanımlarda gerileme, uyku ve iştah değişiklikleri ve sık bedensel yakınmalarla kendini gösterebilir. Oyunlarında üzüntü, kayıp ya da ölüm temaları sıklıkla tekrarlanabilir.

Okul çağı

Okul çağındaki çocuklarda karın ağrısı ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar, okula gitmek istememe, ders başarısında düşüş, arkadaşlarından uzaklaşma, kolay ağlama, sinirlilik ve kendini değersiz hissetme sık görülür. Çocuk “Ben aptalım”, “Kimse beni sevmiyor” gibi cümleler kurabilir.

Ergenlik

Ergenlerde depresyon yetişkinlerdekine daha çok benzer: süreğen üzüntü ya da sinirlilik, önceden keyif alınan şeylere ilginin kaybolması, aşırı uyuma ya da uykusuzluk, yorgunluk, dikkat ve karar verme güçlükleri, değersizlik ve suçluluk duyguları, aileden ve arkadaşlardan uzaklaşma. Ergenlerde depresyon bazen öfke patlamaları, riskli davranışlar ya da madde kullanımı ile de kendini gösterebilir.

Ergenlik sancısı mı, depresyon mu?

Ergenlik dönemi zaten duygusal dalgalanmaların, ebeveynlerle tartışmaların ve içe kapanmanın arttığı bir dönemdir. Bu nedenle ebeveynler “Ergenlikten geçiyor, düzelir” diyerek depresyonu gözden kaçırabilir. Ayırt etmeye yardımcı olabilecek bazı ipuçları şunlardır:

  • Süre: Olağan duygu dalgalanmaları birkaç gün içinde geçer; depresyonda belirtiler en az iki hafta boyunca neredeyse her gün sürer.

  • Yaygınlık: Ergen yalnızca ailesiyle değil, arkadaşlarıyla da vakit geçirmekten keyif almıyorsa dikkat etmek gerekir.

  • İşlevsellik: Okul başarısında belirgin düşüş, okula gitmeme ya da günlük işleri yapamama önemli işaretlerdir.

  • Değişim: Ergenin eski hâlinden belirgin biçimde farklılaşması, en güvenilir göstergelerden biridir.

Risk etkenleri

Depresyon tek bir nedene bağlı değildir. Biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenler birlikte rol oynar. Ailede depresyon öyküsü, kayıplar ve yas, ebeveyn boşanması ya da ailedeki yoğun çatışma, akran zorbalığı, istismar ve ihmal, süreğen bir hastalık, öğrenme güçlükleri, kaygı bozuklukları ve cinsel kimlik ya da yönelimle ilgili yaşanan dışlanma deneyimleri riski artırabilir. Ergenlikte uyku düzeninin bozulması ve sosyal medyada sürekli karşılaştırma yapmak da duygu durumunu olumsuz etkileyebilir.

Öte yandan koruyucu etkenler de vardır: Ebeveynlerle sıcak ve açık bir ilişki, en az bir güvenilir yetişkinin varlığı, destekleyici arkadaşlıklar, okula bağlılık, düzenli fiziksel etkinlik ve çocuğun kendini yetkin hissettiği alanlar depresyon riskini azaltır.

Ebeveynler çocuklarıyla nasıl konuşabilir?

Depresyon yaşayan bir çocuk ya da ergenle konuşmak kolay olmayabilir. Ergen konuşmak istemeyebilir, ebeveynin sorularını sorgulama gibi algılayabilir ya da “Bir şeyim yok” diyerek kapıyı kapatabilir. Yine de ebeveynin ilgisi ve varlığı, en güçlü destek kaynaklarından biridir.

  1. Endişenizi suçlamadan dile getirin: “Son zamanlarda seni çok yorgun ve üzgün görüyorum, senin için endişeleniyorum” gibi cümleler, ergeni savunmaya itmeden kapıyı aralar.

  2. Dinleyin, hemen çözüm önermeyin: Ergenin anlattıklarını küçümsemeden, “Bunda üzülecek ne var?” demeden dinleyin.

  3. Duygusunu kabul edin: “Bunun senin için ne kadar zor olduğunu anlıyorum” demek, yalnız olmadığını hissettirir.

  4. Zorlamayın ama vazgeçmeyin: Ergen o an konuşmak istemiyorsa bunu kabul edin; ama hazır olduğunda yanında olduğunuzu tekrar tekrar hissettirin.

  5. Birlikte zaman geçirin: Yan yana yürümek, araba yolculuğu ya da birlikte yemek hazırlamak gibi yüz yüze olmayan etkinlikler konuşmayı kolaylaştırabilir.

  6. Günlük yapıyı destekleyin: Düzenli uyku, beslenme, hareket ve küçük keyifli etkinlikler duygu durumunu destekler.

Güvenlik: Ciddiye alınması gereken işaretler

Depresyon yaşayan çocuk ve ergenlerde zaman zaman yaşama isteğinin azalması ya da kendine zarar verme düşünceleri ortaya çıkabilir. Çocuğunuz ölümden, yaşamak istemediğinden ya da kendine zarar vermekten söz ediyorsa bunu asla “dikkat çekme” olarak görmeyin. Bu konuyu açıkça sormak, düşünceyi tetiklemez; tam tersine çocuğun yardım istemesini kolaylaştırır. Böyle bir durumda vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Çocuğunuzun güvenliğinin hemen tehlikede olduğunu düşünüyorsanız 112'yi arayın ve çocuğunuzu yalnız bırakmayın.

Psikolojik destek ve tedavi

Çocuk ve ergen depresyonu tedavi edilebilir bir durumdur. Hafif ve orta düzeydeki depresyonda en güçlü kanıta sahip yaklaşımlar psikolojik tedavilerdir. Bilişsel davranışçı terapi, çocuğun olumsuz düşünce kalıplarını fark etmesine, keyif veren etkinlikleri yeniden yaşamına katmasına ve sorun çözme becerilerini geliştirmesine yardımcı olur. Kişilerarası psikoterapi ise özellikle ergenlerde depresyonla ilişkili ilişki sorunlarına, rol değişimlerine ve kayıplara odaklanır; Mufson ve arkadaşlarının okul temelli çalışması bu yaklaşımın ergenlerde etkili olduğunu göstermiştir.

Ailenin sürece katılması, özellikle küçük çocuklarda tedavinin önemli bir parçasıdır. Ağır depresyonda ya da güvenlik riski bulunduğunda tedavi planı bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı tarafından değerlendirilmelidir. Hangi yaklaşım seçilirse seçilsin, çocuğun ve ailenin uzmana güven duyması ve sürecin düzenli sürdürülmesi iyileşmenin anahtarıdır.

Depresyonla birlikte gelen düşünce kalıpları

Depresyon yalnızca bir duygu durumu değil, aynı zamanda bir düşünme biçimidir. Depresyon yaşayan çocuk ve ergenler, kendileri, dünya ve gelecek hakkında olumsuz ve genellenmiş düşüncelere yatkın hâle gelir. Bilişsel terapinin kurucusu Aaron Beck, bu üçlüyü “bilişsel üçlü” olarak tanımlamıştır: “Ben yetersizim”, “Kimse beni sevmiyor” ve “Hiçbir şey düzelmeyecek.”

Çocuklarda bu düşünceler bazen çok somut cümlelerle ortaya çıkar: Bir sınavdan düşük not alan çocuk “Ben aptalım, hiçbir zaman başaramayacağım” diyebilir; bir arkadaşı onu oyuna çağırmadığında “Herkes benden nefret ediyor” sonucuna varabilir. Ebeveynlerin bu düşünceleri hemen “Saçmalama, öyle değil” diyerek düzeltmeye çalışması çoğu zaman işe yaramaz. Bunun yerine çocuğun duygusunu kabul edip birlikte merak etmek daha yardımcıdır: “Bu not seni çok üzmüş. Gerçekten hiçbir zaman başaramayacağını mı düşünüyorsun? Daha önce zorlanıp sonra başardığın bir şey oldu mu?”

Bilişsel davranışçı terapide çocuklar, bu düşünceleri fark etmeyi, onları birer gerçek değil, sınanabilecek birer tahmin olarak görmeyi ve daha dengeli alternatifler bulmayı öğrenir. Aynı zamanda keyif ve başarı duygusu veren etkinlikleri adım adım yaşamlarına yeniden katmaları desteklenir; çünkü depresyon insanı geri çekilmeye iter, geri çekilmek ise depresyonu derinleştirir.

Aile sistemi ve kardeşler

Bir çocuğun depresyonu, bütün aileyi etkiler. Ebeveynler çaresizlik, suçluluk ve kaygı yaşayabilir; kardeşler ise ailenin ilgisinin depresyondaki çocuğa yöneldiğini hissedip kendilerini ihmal edilmiş hissedebilir. Ebeveynlerin kendi duygularıyla baş etmek için destek alması, kardeşlerle de ayrı zaman geçirmeye özen göstermesi ve ailenin rutinlerini olabildiğince sürdürmesi, bu zor dönemde herkesin iyiliğini korur. Ebeveynlerden birinin de depresyon yaşıyor olması durumunda, ebeveynin kendi tedavisinin çocuğun iyileşmesini de destekleyebildiği bilinmektedir.

Depresyondaki bir çocuğun ebeveyni olmak yorucu ve zaman zaman yalnızlaştırıcı olabilir. Bu süreçte ebeveynlerin de kendileri için destek alması, dinlenmeye zaman ayırması ve yükü eşleriyle ya da yakınlarıyla paylaşması, çocuğa uzun soluklu ve sakin bir destek sunabilmeleri için gereklidir.

Okulun rolü

Öğretmenler ve okul psikolojik danışmanları, depresyonun erken fark edilmesinde önemli bir rol oynayabilir. Ders başarısında ani düşüş, sınıfta içe kapanma, arkadaşlardan uzaklaşma ya da sık devamsızlık gibi değişiklikleri fark eden öğretmenlerin aileyle ve okul rehberlik servisiyle iletişime geçmesi, çocuğun zamanında destek almasını sağlayabilir. Depresyon sürecindeki bir çocuk için ödevlerin geçici olarak hafifletilmesi ve okulda güvenilir bir yetişkinin bulunması iyileşmeyi destekler.

Depresyon yaşayan bir çocuğa verilebilecek en önemli mesaj şudur: Bu duygular senin suçun değil, geçici ve tedavi edilebilir; ve sen bununla tek başına baş etmek zorunda değilsin.

Sıkça sorulan sorular

Çocuklar depresyona girer mi?

Evet. Çocuklar ve ergenler de depresyon yaşayabilir. Çocukluk döneminde daha az görülürken ergenlikte belirgin biçimde artar. Çocuklarda depresyon çoğu zaman sinirlilik, bedensel yakınmalar ve davranış değişiklikleriyle kendini gösterir.

Ergenlik sancısı ile depresyon nasıl ayırt edilir?

Olağan duygu dalgalanmaları birkaç gün içinde geçer. Depresyonda belirtiler en az iki hafta neredeyse her gün sürer, arkadaşlıklar dahil yaşamın pek çok alanını etkiler ve ergenin eski hâlinden belirgin bir değişime yol açar.

Depresyondaki çocuğuma nasıl yardım edebilirim?

Endişenizi suçlamadan dile getirin, onu dinleyin, duygusunu kabul edin, günlük yapıyı destekleyin ve bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Bilişsel davranışçı terapi ve kişilerarası psikoterapi çocuk ve ergen depresyonunda etkili yaklaşımlardır.

Çocuğum ölümden söz ediyorsa ne yapmalıyım?

Bunu ciddiye alın, açıkça konuşun ve vakit kaybetmeden bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Güvenliğinin hemen tehlikede olduğunu düşünüyorsanız 112'yi arayın ve çocuğunuzu yalnız bırakmayın.

Depresyondaki çocuğa “Moralini düzelt” demek işe yarar mı?

Genellikle hayır. Depresyon iradeyle geçirilebilecek bir durum değildir. Çocuğun duygusunu kabul etmek, onu dinlemek, olumsuz düşüncelerini birlikte merak etmek ve profesyonel destek almasını sağlamak çok daha yardımcıdır.

Çocuğumun depresyonu benim hatam mı?

Depresyon tek bir nedene bağlı değildir; genetik yatkınlık, yaşam olayları, mizaç ve çevresel etkenler birlikte rol oynar. Ebeveynleri suçlamak yerine, çocuğun iyileşmesi için neler yapılabileceğine odaklanmak daha yardımcıdır. Ebeveynin desteği ve sıcak ilişkisi, iyileşmede en güçlü koruyucu etkenlerden biridir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Çocuğunuzun ya da ergeninizin ruh hâliyle ilgili endişelerinizi bir uzmanla konuşabilirsiniz. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.