Çocuk ve Aile8 dk okuma

Aile İçi Şiddet ve Çocuk Psikolojisi: Tanık Olmak da Bir Yaradır

Aile içi şiddete tanık olmak ya da maruz kalmak çocukları nasıl etkiler? Yaşa göre belirtiler, koruyucu etkenler, destek yolları ve başvurulabilecek hatlar.

Affekt Editör·
Aile İçi Şiddet ve Çocuk Psikolojisi: Tanık Olmak da Bir Yaradır

Aile, çocuk için dünyanın ilk ve en güvenli yeri olmalıdır. Ancak bazı evlerde bu güvenli alan, bağırışların, tehditlerin, aşağılamaların ya da fiziksel şiddetin yaşandığı bir yere dönüşür. Aile içi şiddet çoğu zaman yetişkinler arasında yaşanan bir sorun gibi görülse de, o evde büyüyen çocuklar şiddetin sessiz ama en derinden etkilenen tanıklarıdır.

Bu yazıda aile içi şiddetin türlerini, şiddete tanık olmanın ya da doğrudan maruz kalmanın çocukları nasıl etkilediğini, yaşa göre hangi belirtilerin görülebileceğini, çocukları koruyan etkenleri ve destek almak için başvurulabilecek yolları ele alıyoruz. Bu yazıyı şu an şiddet yaşadığınız için okuyorsanız, yazının sonundaki destek hatlarına doğrudan geçebilirsiniz.

Aile içi şiddet nedir?

Aile içi şiddet, aile üyeleri ya da birlikte yaşayan kişiler arasında yaşanan fiziksel, cinsel, psikolojik ya da ekonomik şiddetin tüm biçimlerini kapsar. Şiddet yalnızca vurmak, itmek ya da yaralamak değildir. Sürekli aşağılamak, tehdit etmek, korkutmak, eşyalara zarar vermek, kişinin arkadaşlarıyla ve ailesiyle görüşmesini engellemek, parasını elinden almak ya da onu sürekli denetlemek de şiddetin biçimleridir.

Türkiye'de 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, aile içi şiddeti fiziksel, cinsel, psikolojik ve ekonomik boyutlarıyla tanımlar ve şiddet gören ya da şiddet görme tehlikesi bulunan kişilerle birlikte çocukları da koruma altına alır. Çocukların şiddete tanık olması da onları doğrudan etkileyen bir durum olarak ele alınmalıdır.

Tanık olmak da bir yaradır

Ebeveynler bazen çocukların uyuduğunu, başka bir odada olduğunu ya da çok küçük oldukları için anlamadıklarını düşünür. Araştırmalar ise çocukların ebeveynler arasındaki şiddetin büyük bölümünden haberdar olduğunu gösteriyor. Çocuklar sesleri duyar, kırık eşyaları görür, ebeveynlerinin yüzündeki korkuyu fark eder ve evdeki gerginliği bedenlerinde hisseder.

Kitzmann ve arkadaşlarının meta-analizi, ebeveynler arası şiddete tanık olan çocukların, tanık olmayan çocuklara göre belirgin biçimde daha fazla duygusal ve davranışsal sorun yaşadığını göstermiştir. Dikkat çekici olan, şiddete tanık olan çocuklarla doğrudan fiziksel istismara uğrayan çocuklar arasında bu etkiler bakımından büyük bir fark bulunmamasıdır. Bir başka deyişle, şiddete tanık olmak çocuk için başlı başına bir travmatik yaşantı olabilir.

Fiziksel şiddet olmasa bile ebeveynler arasındaki yoğun, düşmanca ve çözümsüz çatışmalar da çocukları etkiler. Harold ve Sellers'ın derlemesi, çatışmanın varlığından çok niteliğinin önemli olduğunu gösteriyor: Bağırış, aşağılama, küsme ve tehdit içeren, çocuğun etrafında dönen ya da hiç çözülmeyen çatışmalar çocuğun ruh sağlığı için risk oluştururken, saygılı biçimde tartışılan ve çözülen anlaşmazlıklar çocuğa sorun çözmeyi bile öğretebilir.

Şiddet çocuğu nasıl etkiler?

Şiddetin yaşandığı bir evde çocuğun sinir sistemi sürekli tetikte olmaya ayarlanır. Çocuk bir sonraki kavganın ne zaman çıkacağını kestirmeye, ebeveyninin ruh hâlini okumaya, kendini ya da kardeşlerini korumaya çalışır. Bu sürekli alarm hâli, çocuğun öğrenmeye, oynamaya ve keşfetmeye ayıracağı enerjiyi tüketir.

Çocuklar şiddete farklı biçimlerde tepki verebilir. Bazıları içe kapanır, sessizleşir, kaygılı ve korkulu olur; bazıları ise öfkeli, saldırgan ve kurallara karşı gelen davranışlar sergiler. Bazı çocuklar yaşananlardan kendilerini sorumlu tutar: “Ben uslu olsaydım kavga etmezlerdi.” Bazıları da şiddet gören ebeveyni korumaya çalışarak yaşının çok üstünde bir sorumluluk üstlenir.

Uzun vadede, olumsuz çocukluk yaşantıları üzerine yapılan geniş çaplı araştırmalar önemli bulgular ortaya koymuştur. Felitti ve arkadaşlarının öncü çalışması, evde şiddete tanık olmak da dahil olmak üzere olumsuz çocukluk yaşantılarının sayısı arttıkça, yetişkinlikte ruhsal ve bedensel sağlık sorunlarının riskinin de arttığını göstermiştir. Ancak bu bir kader değildir; koruyucu etkenler ve doğru destek bu riski belirgin biçimde azaltabilir.

Yaşa göre görülebilecek belirtiler

  • Bebeklik ve erken çocukluk (0–3 yaş): Huzursuzluk, sık ağlama, uyku ve beslenme düzeninde bozulma, kolay irkilme, bakım verenden ayrılmakta aşırı zorlanma ya da tam tersine tepkisizlik.

  • Okul öncesi (3–6 yaş): Altını ıslatma ya da parmak emme gibi daha önceki gelişim dönemlerine ait davranışlara dönüş, kabuslar, oyunlarda şiddet içerikli sahneler, öfke nöbetleri, aşırı korku ve yapışkanlık.

  • Okul çağı (6–12 yaş): Dikkat ve öğrenme güçlükleri, okul başarısında düşüş, karın ağrısı ve baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar, akranlarla çatışma ya da içe kapanma, yaşanan şiddet için kendini suçlama.

  • Ergenlik: Depresif ve kaygılı belirtiler, öfke, riskli davranışlar, okuldan uzaklaşma, evden kaçma, kendine zarar verme düşünceleri ya da kendi romantik ilişkilerinde şiddeti normal görme.

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına şiddet yaşandığını kanıtlamaz; ancak bir çocukta bu tür değişiklikler fark edildiğinde, evde neler olup bittiğini nazikçe merak etmek önemlidir.

Şiddet döngüsü kader değildir

Şiddetin yaşandığı evlerde büyüyen çocukların yetişkinlikte şiddet uygulayacağı ya da şiddet göreceği sıkça söylenir. Araştırmalar, şiddete maruz kalmanın bu riski artırdığını gösterse de, şiddet gören çocukların büyük çoğunluğunun yetişkinlikte şiddet uygulamadığını da ortaya koyuyor. Döngüyü kıran en önemli etkenler arasında çocuğun yaşadıklarını anlamlandırabilmesi, güvenli bir yetişkinle ilişkisi, sağlıklı ilişki modelleriyle karşılaşması ve gerektiğinde psikolojik destek alması yer alır.

Çocukları koruyan etkenler

Her çocuk şiddetten aynı biçimde etkilenmez. Evans, Davies ve DiLillo'nun derlemesi ve diğer çalışmalar, bazı etkenlerin çocukları belirgin biçimde koruduğunu gösteriyor:

  • Güvenli bir yetişkin: Şiddet görmeyen ebeveyn, bir büyükanne, öğretmen ya da başka bir yakınla kurulan sıcak ve güvenli ilişki en güçlü koruyucu etkendir.

  • Şiddetin sona ermesi: Çocuğun güvenli bir ortama kavuşması, iyileşmenin ön koşuludur.

  • Yaşananların açıklanması: Çocuğa yaşına uygun bir dille, şiddetin onun suçu olmadığını ve yetişkinlerin sorumluluğu olduğunu anlatmak.

  • Rutin ve öngörülebilirlik: Düzenli uyku, yemek ve okul rutinleri çocuğun güvenlik duygusunu yeniden kurmasına yardım eder.

  • Duyguları ifade edebilmek: Oyun, resim ve konuşma yoluyla duygularını ifade etmesine alan açmak.

  • Okul ve akran desteği: Okulda başarılı olduğu, arkadaşlıklar kurduğu ve kendini yetkin hissettiği alanlar.

Ebeveynler ve yakınlar ne yapabilir?

Şiddete maruz kalan ebeveyn çoğu zaman hem kendini hem de çocuğunu korumaya çalışırken yoğun korku, utanç ve çaresizlik yaşar. Bu durumda yalnız olmadığınızı ve destek almanın mümkün olduğunu bilmek önemlidir. Çocuğunuzla konuşurken onu suçlamadan dinlemek, duygularını kabul etmek, yaşananların onun suçu olmadığını tekrar tekrar söylemek ve güvenliği için somut adımlar atmak, onun iyileşmesinin temelini oluşturur.

Öğretmenler, aile yakınları ve komşular da çocuğun yaşamında önemli bir rol oynayabilir. Çocuğun davranışlarındaki değişikliği fark etmek, onu yargılamadan dinlemek ve gerektiğinde yetkili kurumlara bildirimde bulunmak, bir çocuğun hayatında büyük bir fark yaratabilir. Çocuğun güvenliğinden endişe ediliyorsa bunu bildirmek bir sorumluluktur.

Çocukla şiddet hakkında nasıl konuşulur?

Pek çok ebeveyn, yaşananlar hakkında konuşursa çocuğunun daha çok üzüleceğinden korkar ve sessiz kalmayı tercih eder. Oysa çocuklar yaşananları zaten hissetmektedir; sessizlik ise çoğu zaman onları kendi korkulu yorumlarıyla yalnız bırakır. Yaşına uygun, kısa ve dürüst bir konuşma, çocuğun deneyimini anlamlandırmasına ve kendini daha güvende hissetmesine yardımcı olur.

Konuşmaya başlamadan önce sakin ve güvenli bir zaman seçin. Çocuğun ne bildiğini ve ne hissettiğini anlamak için açık uçlu sorular sorun: “Evde olanlarla ilgili aklına takılan bir şey var mı?” Çocuğun anlattıklarını düzeltmeye ya da küçümsemeye çalışmadan dinleyin. Korkusunu, öfkesini ya da üzüntüsünü kabul edin: “Bunları duyduğunda çok korkmuşsun, bu çok anlaşılır.”

Çocuğa iletilmesi gereken üç temel mesaj vardır. Birincisi, yaşananlar onun suçu değildir ve onun davranışlarıyla ilgili değildir. İkincisi, şiddet hiçbir zaman kabul edilebilir bir davranış değildir ve yetişkinlerin sorumluluğudur. Üçüncüsü, yetişkinler onu güvende tutmak için ellerinden geleni yapmaktadır. Çocuğa gerçek olmayan sözler vermekten kaçının; ama atılan somut adımları yaşına uygun biçimde anlatın.

Küçük çocuklar duygularını sözcüklerle anlatmakta zorlanabilir. Resim yapmak, oyuncak bebeklerle oynamak ya da hikâye kitapları üzerinden konuşmak, çocuğun iç dünyasını ifade etmesine yardımcı olabilir. Çocuğun oyunlarında şiddet içerikli sahnelerin tekrarlanması, yaşadıklarını işlemeye çalıştığının bir işareti olabilir; bu durumda bir uzmanla görüşmek yararlıdır.

Ayrılık sonrasında çocuğu desteklemek

Şiddet içeren bir ilişkinin sona ermesi çocuk için güvenliğe giden önemli bir adımdır; ama bu süreç de kendi zorluklarını getirir. Çocuk taşınma, okul değişikliği, ebeveynlerden birinden ayrı kalma ve belirsizlik gibi pek çok değişiklikle aynı anda baş etmek zorunda kalabilir. Bu dönemde rutinleri olabildiğince korumak, çocuğun sorularını sabırla yanıtlamak ve duygularına alan açmak önemlidir. Çocuğun şiddet uygulayan ebeveyne karşı hem sevgi hem öfke gibi karışık duygular hissetmesi de son derece doğaldır; bu duyguları yargılamadan kabul etmek, çocuğun iç çatışmasını hafifletir.

Psikolojik destek

Şiddete maruz kalan çocuklar için kanıta dayalı psikolojik destek yöntemleri mevcuttur. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, çocuğun yaşadıklarını güvenli bir ortamda işlemesine, duygularını düzenlemeyi öğrenmesine ve suçluluk duygusundan kurtulmasına yardımcı olur. Küçük çocuklarda ebeveyn-çocuk psikoterapisi, çocuk ile güvenli ebeveyn arasındaki bağı güçlendirmeyi hedefler. Oyun terapisi de küçük çocukların sözcüklerle ifade edemedikleri deneyimleri oyun aracılığıyla anlatmalarına olanak sağlar. Şiddete maruz kalan ebeveynin kendi iyileşmesi için destek alması da çocuğun iyileşmesini doğrudan destekler.

Nereden yardım alınabilir?

Şiddet yaşıyorsanız ya da bir çocuğun şiddet gördüğünden endişe ediyorsanız şu kanallardan destek alabilirsiniz:

  • 112 Acil Çağrı Merkezi: Can güvenliğinin tehlikede olduğu her durumda.

  • ALO 183 Sosyal Destek Hattı: Aile, kadın, çocuk ve engelli bireylere yönelik şiddet ve istismar konusunda danışmanlık ve yönlendirme.

  • KADES uygulaması: Şiddet ya da şiddet tehlikesi durumunda kolluk kuvvetlerine hızlıca ihbar göndermeyi sağlayan mobil uygulama.

  • Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM): Şiddet gören ya da şiddet görme tehlikesi bulunan kişilere psikolojik, hukuki ve sosyal destek sunan merkezler.

Bir çocuğun şiddetten etkilenmesini önlemenin en güçlü yolu, şiddetin durmasını sağlamak ve çocuğun yanında, ona güvenli olduğunu hissettiren en az bir yetişkinin bulunmasıdır.

Sıkça sorulan sorular

Şiddete tanık olmak çocuğu etkiler mi?

Evet. Araştırmalar, ebeveynler arası şiddete tanık olan çocukların daha fazla duygusal ve davranışsal sorun yaşadığını ve bu etkilerin doğrudan fiziksel istismara uğrayan çocuklarınkine benzer olabildiğini göstermiştir.

Çocuğum şiddeti hatırlamayacak kadar küçükse etkilenir mi?

Bebekler ve küçük çocuklar yaşananları sözcüklerle hatırlamasalar da evdeki korku ve gerginliği bedenlerinde hisseder. Uyku ve beslenme sorunları, huzursuzluk ve kolay irkilme gibi belirtiler görülebilir.

Şiddet gören çocuklar ileride şiddet uygular mı?

Risk artsa da şiddet gören çocukların büyük çoğunluğu yetişkinlikte şiddet uygulamaz. Güvenli bir yetişkinle ilişki, yaşananların anlamlandırılması ve psikolojik destek bu döngüyü kırmada önemli rol oynar.

Şiddet yaşadığımda nereden destek alabilirim?

Can güvenliğinin tehlikede olduğu durumlarda 112'yi arayın. ALO 183 Sosyal Destek Hattı, KADES uygulaması ve Şiddet Önleme ve İzleme Merkezleri (ŞÖNİM) de destek ve yönlendirme sağlar.

Çocuğuma yaşanan şiddeti anlatmalı mıyım?

Evet, yaşına uygun, kısa ve dürüst bir dille konuşmak önemlidir. Çocuklar yaşananları zaten hisseder; sessizlik onları korkulu yorumlarıyla yalnız bırakabilir. Yaşananların onun suçu olmadığını ve yetişkinlerin onu güvende tutmak için çalıştığını vurgulamak gerekir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Yaşadıklarınızın sizi ve çocuğunuzu nasıl etkilediğini bir uzmanla konuşmak iyileşmenin bir parçası olabilir. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.