Çocukluğumuz bizi pek çok yönden şekillendirir: neye inanacağımızı, neye değer vereceğimizi ve en önemlisi insanlarla nasıl ilişki kuracağımızı. Sevilmeyi, güvenmeyi, kızgınlığı ifade etmeyi ve bir tartışmadan sonra barışmayı ilk kez ailemizin içinde öğreniriz. Ne yazık ki herkesin çocukluğu güvenli bir yuva içinde geçmez. İhmal, duygusal ya da fiziksel istismar, evde şiddete tanıklık, ebeveyn kaybı veya bağımlılıkla boğuşan bir ebeveynle büyümek, çocuğun dünyaya dair ilk derslerini acı bir şekilde öğrenmesine neden olabilir.
Peki çocukken yaşanan bu deneyimler yıllar sonra, bir partnerle, bir arkadaşla ya da kendi çocuğumuzla kurduğumuz ilişkilere nasıl sızar? Bu yazıda çocukluk travmalarının yetişkin ilişkilerine yansıyan görünmez izlerini, bu izlerin hangi mekanizmalarla oluştuğunu ve araştırmaların gösterdiği iyileşme yollarını ele alıyoruz. Travmanın genel belirtileri ve TSSB hakkında bilgi arıyorsanız Travma: Anlama, Tanıma ve İyileşme Süreci yazımıza da göz atabilirsiniz.
Çocukluk travması derken neyi kastediyoruz?
Araştırmacılar çocuklukta yaşanan zorlayıcı deneyimleri genellikle “olumsuz çocukluk yaşantıları” (adverse childhood experiences, ACE) başlığı altında inceler. Bu kavram ilk kez 1998’de Felitti ve arkadaşlarının ABD’de 9 binden fazla yetişkinle yaptığı ünlü ACE çalışmasında kullanıldı. Çalışmada duygusal, fiziksel ve cinsel istismar ile evde şiddet, ebeveynde madde kullanımı, ruhsal hastalık ya da cezaevinde bulunan bir aile üyesi gibi hane içi zorluklar sorgulandı. Sonuç çarpıcıydı: Bu deneyimlerin sayısı arttıkça yetişkinlikte depresyon, bağımlılık ve kronik hastalık riski de kademeli olarak artıyordu (Felitti ve ark., 1998).
Daha sonra yapılan ve 37 çalışmayı bir araya getiren meta-analiz, dört ya da daha fazla olumsuz çocukluk yaşantısı bildiren kişilerde ruh sağlığı sorunları, sorunlu madde kullanımı ve kişiler arası şiddetle ilişkili risklerin özellikle yükseldiğini göstermiştir (Hughes ve ark., 2017). Bu yazıda bizi özellikle ilgilendiren nokta, bu riskin önemli bir kısmının ilişkiler alanında ortaya çıkmasıdır.
Burada bir hatırlatma yapmak gerekir: Çocukluk travması yalnızca büyük ve görünür olaylardan ibaret değildir. Sürekli eleştirilmek, duyguların küçümsenmesi, “ağlama, abartıyorsun” cümleleriyle büyümek ya da maddi ihtiyaçlar karşılandığı hâlde duygusal olarak yalnız bırakılmak da derin izler bırakabilir. Duygusal ihmal, sessiz olduğu için çoğu zaman en geç fark edilen travma türüdür.
Araştırmalar ne söylüyor? İlişkilerdeki uzun vadeli izler
Çocukluk travmasının ilişkiler üzerindeki etkisini anlamanın en güçlü yolu, insanları çocukluktan yetişkinliğe kadar izleyen boylamsal çalışmalardır. Colman ve Widom’un 2004 yılında yayımladığı çalışmada, çocuklukta resmi kayıtlara geçmiş istismar ya da ihmal yaşayan kişiler yetişkinliğe kadar izlenmiş; bu kişilerin yetişkinlikte daha yüksek oranda ilişki kopuşları ve boşanma yaşadığı bulunmuştur (Colman ve Widom, 2004).
Minnesota’da doğumdan itibaren izlenen bir grupla yapılan çalışma da istismar ve ihmalin farklı boyutlarının yetişkinlikteki romantik ilişki işlevselliğini olumsuz yönde yordadığını göstermiştir (Labella ve ark., 2018). Duygusal istismara odaklanan bir meta-analizde ise çocuklukta yaşanan duygusal kötü muamelenin yetişkinlikteki romantik ilişki iyi oluşuyla anlamlı ama orta düzeyin altında bir olumsuz ilişki gösterdiği bulunmuştur (Cao ve ark., 2022).
Bu son bulgu özellikle önemli; çünkü bize iki şey söyler. Birincisi, çocukluk travmasının ilişkilere etkisi gerçektir. İkincisi, bu etki bir kader değildir. Travma yaşamış pek çok insan doyumlu, güvenli ve uzun soluklu ilişkiler kurar. Aradaki farkı belirleyen, büyük ölçüde travmanın hangi mekanizmalar aracılığıyla bugüne taşındığı ve bu mekanizmalarla nasıl çalışıldığıdır.
Görünmez bağlar: Travma ilişkilere hangi yollarla taşınır?
1. Güven ve tehdit algısı
Çocukken en çok güvenmesi gereken kişilerden zarar gören bir insan için yakınlık ile tehlike zihinde iç içe geçebilir. Yetişkinlikte bu, partnerin sıradan davranışlarını bile tehdit olarak okumaya yol açabilir: geç gelen bir mesaj “artık beni istemiyor”, yorgun bir ses tonu “bana kızgın” anlamına gelebilir. Kişi bu yorumları bilinçli olarak seçmez; sinir sistemi geçmişte kendisini korumuş olan alarmı yeniden çalıştırır.
2. Duygu düzenleme güçlüğü
Çocuklar duygularını yatıştırmayı önce bir yetişkinin yardımıyla öğrenir. Bu yardım hiç olmadıysa ya da tutarsız olduysa, yoğun duyguları tanımak ve sakinleştirmek yetişkinlikte zorlaşabilir. Dvir ve arkadaşlarının derlemesi, çocukluk çağı kötü muamelesinin duygu düzenleme güçlükleriyle güçlü biçimde ilişkili olduğunu ve bu güçlüklerin kaygı, depresyon ve kişilik sorunları gibi pek çok ruhsal tabloya köprü kurduğunu göstermiştir (Dvir ve ark., 2014). İlişkide bu durum, küçük bir tartışmanın hızla büyük bir çatışmaya dönüşmesi ya da tam tersine kişinin duygusal olarak “kapanması” şeklinde görülebilir.
3. Bağlanma örüntüleri
Bağlanma kuramına göre çocuklukta bakım verenle kurulan ilişki, yakın ilişkilere dair zihinsel bir şablon oluşturur. Güvende hissedilmeyen bir çocukluk, yetişkinlikte terk edilme korkusuyla yakınlığa tutunan kaygılı bir örüntüye ya da yakınlaştıkça geri çekilen kaçıngan bir örüntüye zemin hazırlayabilir. Widom ve arkadaşlarının çalışması, çocuklukta istismar ve ihmal yaşayan kişilerde yetişkinlikte kaygılı ve kaçıngan bağlanmanın daha sık görüldüğünü ortaya koymuştur (Widom ve ark., 2018). Bağlanma stillerinin ilişkilere etkisini Bağlanma Stillerinin İlişkiler Üzerinde Etkisi yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.
4. Kendilik algısı ve erken dönem şemalar
Şema terapinin kurucusu Jeffrey Young, karşılanmayan çocukluk ihtiyaçlarının “Sevilmeye değer değilim”, “İnsanlar eninde sonunda beni terk eder” ya da “İhtiyaçlarımı söylersem cezalandırılırım” gibi derin inançlara, yani erken dönem uyumsuz şemalara dönüşebileceğini öne sürer (Young, Klosko ve Weishaar, 2003). Bu şemalar ilişkilerde bir filtre gibi çalışır. Kişi farkında olmadan bu inançları doğrulayan partnerlere çekilebilir ya da sağlıklı bir ilişkide bile şemayı doğrulayacak işaretler arayabilir.
5. Tanıdık olanın çekimi
Bazen insanlar, çocukluklarında yaşadıklarına benzeyen ilişkilerin içinde bulurlar kendilerini. Bunun nedeni acıyı “istemeleri” değil, tanıdık olanın zihinde güvenli gibi hissedilmesidir. Eleştirel bir ebeveynle büyüyen biri için sürekli eleştiren bir partner, rahatsız edici olsa da “bildiği” bir dünyadır. Bu örüntüyü fark etmek, onu değiştirmenin ilk adımıdır.
İlişkilerde sık görülen örüntüler
Çocukluk travmasının izleri her insanda farklı görünür. Yine de terapide sıkça karşılaşılan bazı örüntüler vardır:
Aşırı uyum ve kendini silme: Çatışmadan kaçınmak için kendi ihtiyaçlarını hiç dile getirmemek, her zaman “sorun yok” demek.
Yakınlıktan kaçınma: İlişki derinleştikçe uzaklaşmak, duygusal konuşmalardan rahatsız olmak, bağımsızlığı aşırı vurgulamak.
Terk edilme korkusu: Partnerin ilgisini sürekli kontrol etmek, kısa ayrılıklarda bile yoğun kaygı yaşamak, sık sık güvence istemek.
Sınır koymakta zorlanma: “Hayır” diyememek ya da tam tersine katı ve geçirgen olmayan duvarlar örmek.
Öfkenin aniden patlaması ya da tamamen bastırılması: Duyguların ya hiç ifade edilmemesi ya da biriktirilip bir anda taşması.
Tekrar mağdur olma riski: Sınırları ihlal eden ilişkilerde kalmak ya da tehlike işaretlerini fark etmekte zorlanmak.
Bu listedeki maddelerden birkaçında kendinizi tanıdıysanız, bu bir “kusur” olduğu anlamına gelmez. Bu davranışların çoğu, bir zamanlar zor bir ortamda hayatta kalmanızı sağlayan uyum yollarıydı. Sorun, o ortam geçtiği hâlde bu yolların hâlâ otomatik olarak devreye girmesidir.
Travma yaşamış birinin partneri olmak
Çocukluk travmasının etkisi yalnızca o kişiyle sınırlı kalmaz; ilişki iki kişilik bir sistemdir. 28 çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, bir kişinin çocukluk travması ile partnerinin ilişki doyumu ve psikolojik sıkıntısı arasında küçük ama anlamlı ilişkiler bulmuştur (Vaillancourt-Morel ve ark., 2024). Bu, partnerin suçlanması gerektiği anlamına gelmez; ilişkiyi birlikte ele almanın neden önemli olduğunu gösterir.
Partneriniz çocukluğunda travma yaşadıysa şunlar yardımcı olabilir:
Onun tepkilerini kişisel bir saldırı olarak değil, geçmişten gelen bir alarm olarak görmeye çalışın.
Tutarlı ve öngörülebilir olun; söz verdiğiniz şeyleri yapmak güveni yavaş ama sağlam biçimde inşa eder.
Anlatmaya zorlamayın; ama anlatmak istediğinde dinlemeye hazır olduğunuzu gösterin.
Kendi sınırlarınızı da koruyun. Destek olmak, her davranışı kabul etmek anlamına gelmez.
Gerekirse çift terapisine birlikte başvurmayı konuşun.
Bir örnek üzerinden: Geçmiş bugüne nasıl sızar?
Elif (gerçek bir kişi değil, terapide sık karşılaşılan deneyimlerden derlenmiş bir örnek) çocukluğunu, ne zaman öfkeleneceği belli olmayan bir babayla geçirdi. Evde herkes babanın ruh hâline göre hareket ediyor, Elif de erken yaşta ortamı “okumayı” öğreniyordu. Yetişkin olduğunda sevgi dolu bir partnerle ilişki kurdu; ama partneri bir akşam yorgun ve sessiz eve geldiğinde Elif’in kalbi hızla çarpmaya başladı. Hemen “Bir şey mi yaptım?” diye sormaya, ortamı yumuşatmak için aşırı çaba göstermeye başladı.
Partneri gerçekten yalnızca yorgundu. Ama Elif’in sinir sistemi, çocuklukta kendisini koruyan eski alarmı çalıştırmıştı. Terapide Elif bu tepkiyi fark etmeyi, bedenindeki alarmı yatıştırmayı ve “Şu an babamla değil, partnerimle birlikteyim” diye kendine hatırlatmayı öğrendi. Partnerine de neler yaşadığını anlattı; partneri yorgun olduğu akşamlarda bunu kısa bir cümleyle söylemeye başladı. Küçük bir değişiklik, ilişkide büyük bir rahatlama yarattı.
Ebeveyn olduğumuzda: Döngüyü kırmak
Çocukluk travması yaşamış pek çok kişi, ebeveyn olduğunda “Ben de onlara benzeyecek miyim?” korkusunu taşır. Bu korkunun kendisi aslında umut verici bir işarettir; çünkü farkındalığı gösterir. Araştırmalar, zor bir çocukluğu olan ama bu deneyimi anlamlandırabilmiş ebeveynlerin çocuklarıyla güvenli ilişkiler kurabildiğini gösteriyor. Kendi tetikleyicilerinizi tanımak, çocuğunuzla bir çatışmadan sonra onarım yapmak (“Az önce sesimi yükselttim, bu senin suçun değildi, özür dilerim”) ve gerektiğinde destek almak, kuşaklar arası aktarımı kırmanın en güçlü yollarıdır. Mükemmel bir ebeveyn olmanız gerekmez; yeterince iyi ve onarım yapabilen bir ebeveyn olmanız yeterlidir.
İyileşme mümkün mü? “Kazanılmış güvenlik” kavramı
Çocukluk travmasıyla ilgili en umut verici bulgulardan biri, bağlanma araştırmalarındaki “kazanılmış güvenlik” kavramıdır. Zor bir çocukluk geçirmiş, ama bu deneyimleri tutarlı, dengeli ve anlam bulmuş bir şekilde anlatabilen yetişkinler, bağlanma görüşmelerinde güvenli olarak değerlendirilebilir. Roisman ve arkadaşlarının doğumdan itibaren izlenen bir grupla yaptığı çalışma, bu kişilerin pek çoğunun ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde destekleyici ilişkiler deneyimlediğini göstermiştir (Roisman ve ark., 2002).
Başka bir deyişle, geçmişimiz değişmez ama geçmişimizle kurduğumuz ilişki değişebilir. Güvenli bir terapi ilişkisi, destekleyici bir partner, yakın bir dost ya da güvenilir bir akıl hocası; bunların her biri zihindeki eski şablonları yeniden yazmaya yardım edebilir.
İyileşmeye nereden başlamalı? Pratik adımlar
Örüntünüzü fark edin: Son birkaç ilişkinizde tekrar eden temaları yazın. Hangi durumlarda aşırı tepki veriyor ya da donup kalıyorsunuz?
Tetikleyicilerinizi tanıyın: Bir ses tonu, bir cümle, beklenen bir mesajın gecikmesi… Sizi bir anda geçmişe götüren şeyleri not edin.
Duyguyu davranıştan ayırın: Yoğun bir duygu geldiğinde hemen harekete geçmek yerine birkaç dakika bekleyin; nefesinizi yavaşlatın ve “Şu an gerçekten tehlikede miyim?” diye sorun.
İhtiyacınızı adlandırın: “Bana kızıyorsun” yerine “Şu an kendimi uzak hissediyorum, biraz güvenceye ihtiyacım var” demeyi deneyin.
Küçük güven deneyleri yapın: Partnerinize ya da bir yakınınıza küçük bir ihtiyacınızı söyleyin ve tepkisini gözlemleyin. Güven, küçük olumlu deneyimlerin birikimiyle büyür.
Kendinize şefkatle yaklaşın: Geçmişte sizi koruyan davranışlar için kendinizi yargılamak yerine, bugün daha işlevsel yollar öğrenmeye odaklanın.
Hangi terapiler yardımcı olur?
Çocukluk travmalarının ilişkiler üzerindeki etkileriyle çalışırken farklı yaklaşımlar kullanılabilir. Şema terapi, erken dönem şemaları ve bunların ilişkilerdeki yansımalarını hedef alır. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR, travmatik anıların işlenmesinde kanıtı güçlü yöntemlerdir. Uzun süreli ve tekrarlayan çocukluk travmalarında Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflamasında yer alan karmaşık TSSB tablosu görülebilir; bu tabloda duygu düzenleme, kendilik algısı ve ilişkilerde süregiden güçlükler öne çıkar ve tedavi genellikle aşamalı ilerler. Duygu odaklı çift terapisi ise partnerlerin birbirine karşı güvenli bir bağ kurmasını destekler.
Hangi yöntemin size uygun olduğuna, ayrıntılı bir değerlendirme sonrasında bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte karar vermek en doğrusudur. Bu çalışma online terapi ile de etkili bir şekilde yürütülebilir.
Terapinin ilk aşamasında genellikle hemen geçmişin en zor anılarına girilmez. Önce güvenli bir terapi ilişkisi kurulur, bugünkü ilişkilerdeki örüntüler birlikte haritalanır ve yoğun duygularla baş etme becerileri güçlendirilir. Geçmişle çalışmak, bu temel sağlamlaştıktan sonra ve sizin hızınızda ilerler. Bu aşamalı yaklaşım, travma çalışmasının hem daha güvenli hem de daha kalıcı olmasını sağlar.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
İlişkilerinizde aynı acı veren örüntülerin tekrar tekrar yaşandığını fark ediyorsanız,
Yakınlık kurmak sizde yoğun kaygı ya da kaçma isteği uyandırıyorsa,
Öfke, utanç ya da boşluk duyguları ilişkilerinizi ve günlük yaşamınızı belirgin biçimde zorluyorsa,
Çocukluk anıları sık sık zihninize geliyor, uykunuzu ya da konsantrasyonunuzu bozuyorsa,
Şu anda şiddet ya da istismar içeren bir ilişkinin içindeyseniz.
Fiziksel güvenliğiniz tehlikedeyse ya da kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. Geçmişiniz sizi tanımlamaz; şu an kim olduğunuzu ve ileride nasıl ilişkiler kuracağınızı şekillendirmek için her zaman bir yol vardır.
Travmatik anılarla çalışmak üzerine daha fazla bilgi edinmek isterseniz Uzm. Klin. Psk. Deniz Çalı’nın Metakognitif Terapi Işığında Travmayı Anlamak ve Travmatik Anılarla Başa Çıkmak workshop’una da göz atabilirsiniz.
Bu yazının ilk versiyonu Uzm. Klin. Psk. Ömer Çaçan tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Çocukluk travmalarının yetişkinlikteki izleri nasıl anlaşılır?
Yakınlık kurmakta zorlanmak, sürekli terk edilme korkusu yaşamak, partnerinize güvenememek, sınır koyamamak ya da duygularınızı ifade etmekte güçlük çekmek bu izlerin işaretleri olabilir. Bu örüntüleri fark etmek, değişimin ilk adımıdır.
Çocukluk travması yaşayan herkes ilişkilerde sorun yaşar mı?
Hayır. Araştırmalar çocukluk travması ile ilişki güçlükleri arasında anlamlı bir bağ olduğunu, ancak bu bağın kader olmadığını gösteriyor. Destekleyici ilişkiler, öz farkındalık ve terapi, travma yaşamış pek çok kişinin güvenli ve doyumlu ilişkiler kurmasını sağlar.
Çocukluk travmaları tamamen iyileşir mi?
Yaşananlar değiştirilemez, ama bugüne etkileri belirgin ölçüde azaltılabilir. Bağlanma araştırmalarındaki “kazanılmış güvenlik” kavramı, zor bir çocukluk geçiren kişilerin de zamanla güvenli bir bağlanma örüntüsü geliştirebildiğini gösterir.
Çocukluk travmaları için hangi terapiler işe yarar?
Şema terapi, travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, EMDR ve ilişki sorunları ön plandaysa duygu odaklı çift terapisi sıklıkla kullanılır. Uygun yöntem, değerlendirme sonrası bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte belirlenir.
Partnerimin çocukluk travması ilişkimizi etkiliyor, ne yapabilirim?
Tepkilerini kişisel algılamamaya çalışmak, tutarlı ve öngörülebilir olmak ve kendi sınırlarınızı korumak yardımcı olur. Zorlanıyorsanız çift terapisi, ikinizin de güvenli bir şekilde konuşabileceği bir alan açabilir.
Kaynaklar
Young, J. E., Klosko, J. S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. New York: Guilford Press.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Geçmişin ilişkilerinize yansıyan izleri üzerinde uzman klinik psikologlarımızla online olarak çalışabilirsiniz. Online terapi için başvurun →
