Bir kaza görüntüsünü, bir savaş haberini ya da şiddet içeren bir videoyu izledikten sonra saatlerce, hatta günlerce o sahnenin etkisinden çıkamadığınız oldu mu? Uykuya dalarken gözünüzün önüne gelen bir kare, yemek yerken aklınıza düşen bir çığlık, telefonu her elinize aldığınızda yeniden kontrol etme isteği… Olayın içinde olmadığınız hâlde ruhunuzun bir parçası oradaymış gibi hissedebilirsiniz.
Sosyal medya, gündemi takip etmemizi, toplumsal konularda farkındalık kazanmamızı ve bilgiye hızla ulaşmamızı sağlıyor. Ancak aynı ortam, travmatik olayların filtrelenmemiş görüntülerini de cebimize kadar taşıyor. Bu yazıda, içinde bulunmadığımız olayların ruhsal dünyamızı nasıl zedeleyebileceğini, yani ikincil (dolaylı) travma kavramını, bu alandaki en önemli araştırmalar ışığında ele alıyor ve dijital çağda kendimizi korumanın somut yollarını paylaşıyoruz.
İkincil travma nedir?
İkincil travma, travmatik bir olayı doğrudan yaşamadan; başkalarının anlatımları, haberler, fotoğraflar ya da videolar aracılığıyla bu olaya tanıklık etmenin ruhsal etkisidir. Kavram ilk olarak travma mağdurlarıyla çalışan terapistler, sosyal hizmet uzmanları ve ilk müdahale ekipleri için tanımlandı. Travma araştırmacısı Charles Figley, 1995’te yayımladığı çalışmasında başkalarının acısına sürekli tanıklık edenlerde ortaya çıkan bu tabloyu ikincil travmatik stres ve şefkat yorgunluğu kavramlarıyla açıkladı.
Bugün ise bu tanıklık yalnızca belirli mesleklere özgü değil. Akıllı telefonlar sayesinde bir depremin, bir savaşın ya da bir saldırının görüntüleri, olaydan dakikalar sonra milyonlarca insanın ekranına düşüyor. Böylece birçoğumuz, hiç beklemediğimiz bir anda, hazırlıksız biçimde başkalarının en zor anlarına tanıklık ediyoruz.
Tanı kitapları ne diyor?
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. DSM-5, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) tanısı için kişinin ölüm, ağır yaralanma ya da cinsel şiddetle doğrudan karşılaşmasını, olaya bizzat tanık olmasını, olayın yakın bir aile üyesinin ya da arkadaşının başına geldiğini öğrenmesini veya travmatik olayın ürkütücü ayrıntılarına tekrar tekrar maruz kalmasını şart koşar. Ancak el kitabı açıkça şunu belirtir: Bu son ölçüt, elektronik medya, televizyon, film ya da fotoğraflar yoluyla maruz kalmayı kapsamaz; meğer ki bu maruz kalma işle ilgili olsun.
Yani yalnızca sosyal medyada izlediğiniz görüntüler nedeniyle resmi olarak TSSB tanısı almanız mümkün değildir. Fakat bu, yaşadığınız sıkıntının gerçek olmadığı anlamına gelmez. Aşağıda göreceğimiz araştırmalar, medya yoluyla maruz kalmanın da anlamlı ve bazen uzun süreli stres belirtilerine yol açabildiğini gösteriyor.
Araştırmalar ne gösteriyor?
Ekranda izlemek, orada olmaktan daha fazla stres yaratabilir
Bu alandaki en çarpıcı çalışmalardan biri, 2013 Boston Maratonu saldırısının ardından yapıldı. Holman, Garfin ve Silver, Boston, New York ve ABD’nin geri kalanından toplam 4.675 kişilik temsili bir örneklemi inceledi. Saldırıdan önceki ruh sağlığı ve önceki travma deneyimleri hesaba katıldığında bile, saldırıyı izleyen hafta boyunca günde altı saat ya da daha fazla olayla ilgili medya takibi yapanların akut stres düzeyi, saldırıya doğrudan maruz kalanlardan daha yüksek bulundu.
Kısır döngü: Stres, daha fazla haber izlemeye itiyor
Thompson ve arkadaşlarının 4.165 kişiyi üç yıl boyunca izleyen çalışması, bu ilişkinin döngüsel olduğunu gösterdi. Boston saldırısına ilişkin medya takibi altı ay sonra travma sonrası stres belirtilerini yordadı; bu belirtiler gelecekteki olumsuz olaylarla ilgili endişeyi artırdı; artan endişe de bir yıl sonraki başka bir saldırıda daha fazla medya takibine ve daha yüksek akut strese yol açtı. Kısacası, kaygılandıkça daha fazla izliyor, daha fazla izledikçe daha çok kaygılanıyoruz.
Ne gördüğümüz de önemli
Aynı araştırma ekibinin 2024’te PNAS’ta yayımlanan değerlendirmesi, grafik şiddet görüntülerine maruz kalmanın, genel haber takibinden bağımsız olarak stres belirtileri ve işlevsellikte düşüşle ilişkili olduğunu gösteren bulguları bir araya getirdi. Araştırmacılar, özellikle kurbanlarla ortak bir kimlik paylaşan ya da bölgeye duygusal olarak bağlı hissedenlerin bu görüntülerden kaçınmasının zor olabileceğini vurguluyor ve medya okuryazarlığının önemine dikkat çekiyor.
Sıklık, süreden daha belirleyici olabilir
Feinstein ve arkadaşları, haber odalarında halkın gönderdiği filtrelenmemiş fotoğraf ve videolarla çalışan 116 gazeteciyi inceledi. Şiddet görüntülerine her gün maruz kalmak, travma sonrası stres, depresyon ve kaygı ölçümlerinde daha yüksek puanlarla ilişkili bulundu. Araştırmacılara göre görüntülere maruz kalmanın sıklığı, tek seferdeki süresinden daha belirleyiciydi. Bu bulgu, gün boyu aralıklarla habere bakmanın da yorucu olabileceğini düşündürüyor.
Kıyamet kaydırması (doomscrolling)
Olumsuz haberleri durmaksızın kaydırma alışkanlığına bugün “doomscrolling” ya da Türkçesiyle kıyamet kaydırması deniyor. COVID-19 salgını sırasında yapılan günlük ölçümlü bir çalışmada, sosyal medyaya maruz kalmanın artan depresyon ve TSSB belirtileriyle ilişkili olduğu bulundu. Türkiye’den Taşkın ve arkadaşlarının çalışması, kıyamet kaydırması ile iyi oluş arasındaki ilişkide bilinçli farkındalığın ve ikincil travmatik stresin aracı rol oynadığını gösterdi. 2026’da yayımlanan bir meta-analiz ise kıyamet kaydırmasının kaygı ve depresyonla orta düzeyde, psikolojik sıkıntıyla daha güçlü biçimde ilişkili olduğunu raporladı; ancak çalışmaların çoğu kesitsel olduğu için yazarlar bu ilişkinin neden-sonuç ilişkisi olarak yorumlanmaması gerektiğini vurguladı.
Beynimiz neden bu kadar etkileniyor?
İnsan beyni, tehlikeyi hızla fark edecek şekilde evrimleşti. Yüz ifadeleri, çığlıklar ve yaralanma görüntüleri gibi tehdit işaretleri dikkatimizi otomatik olarak çeker ve bedenimizde bir stres tepkisi başlatır. Sorun şu ki beynimiz, gerçekten tehlikede olduğumuz bir anla, ekranda izlediğimiz bir sahneyi her zaman net olarak ayırt edemeyebilir. Görüntüler ne kadar canlı, yakın ve tekrar eden türdense, bu ayrım o kadar zorlaşır.
Buna bir de sosyal medyanın yapısı eklenir. Algoritmalar, en çok etkileşim alan içerikleri öne çıkarır ve korku, öfke gibi yoğun duygular uyandıran içerikler genellikle daha fazla etkileşim alır. Bu yüzden bir kere bir felaket videosuna bakmak, akışımızın benzer içeriklerle dolmasına yol açabilir. Kontrol duygusunu yeniden kazanmak için “bir şey daha öğreneyim” diye kaydırmaya devam ederiz; ama her yeni görüntü, belirsizliği azaltmak yerine çoğu zaman kaygıyı besler.
İkincil travmanın belirtileri nelerdir?
İkincil travma belirtileri, doğrudan travma yaşayan kişilerde görülen tepkilere benzeyebilir. Bunlar çoğunlukla geçicidir, ancak haftalarca sürdüğünde dikkat etmek gerekir:
Uyku alışkanlıklarında değişim: Uykuya dalmakta zorlanma, sık uyanma ya da normalden çok uyuma.
Kabuslar: İzlenen görüntülerle ilgili ya da korku ve endişe içinde uyanılan rüyalar.
Zevk alamama: Önceden keyif veren etkinliklere karşı isteksizlik.
İştahta değişim: Aşırı yeme ya da iştahsızlık.
Aşırı tetikte olma: Sürekli diken üstünde hissetme, ani seslere irkilme, tekrarlayan endişeli düşünceler.
İstemsiz görüntüler: İzlenen sahnelerin gün içinde istemeden zihne gelmesi.
Yeni korku ve kaygılar: Daha önce sorun olmayan durumlarda güvensizlik hissi, sevdiklerinin başına bir şey gelecek korkusu.
Duygusal uyuşma ya da tükenmişlik: Bir noktadan sonra hiçbir şey hissedememe, çevredeki acılara karşı duyarsızlaşma, umutsuzluk.
Kimler daha çok risk altında?
Herkes bu görüntülerden aynı şekilde etkilenmez. Araştırmalar bazı grupların daha kırılgan olabileceğine işaret ediyor:
Daha önce travmatik bir deneyim yaşamış ya da kaygı ve depresyon öyküsü olan kişiler,
Olayın yaşandığı bölgeyle ya da kurbanlarla kimlik, aile veya duygusal bağ paylaşanlar,
Gazeteciler, içerik moderatörleri, sağlık çalışanları ve ilk müdahale ekipleri gibi işi gereği bu içeriklerle sık karşılaşanlar,
Çocuklar ve ergenler: Boston saldırısı sonrası yapılan bir çalışmada, internet üzerinden olayla ilgili içeriğe daha fazla maruz kalan çocuklarda travma sonrası stres belirtileri daha yüksek bulunmuş ve özellikle 12-15 yaş grubunun kırılgan olduğu görülmüştür.
Türkiye’de yaşanan büyük depremler, sel felaketleri ve bölgemizdeki savaşlar, bu soruyu hepimiz için çok daha somut hâle getiriyor. Bir yandan dayanışma için haberdar olmak istiyor, bir yandan da gördüklerimizin ağırlığı altında eziliyoruz.
Duyarlı olmak ile ezilmek arasındaki ince çizgi
Haberleri takip etmek ve toplumsal konularda duyarlı olmak önemlidir. Ancak yaşanan acıya kendi ruh sağlığımızı tüketerek ortak olmak kimseye yardım etmez. Aksine, sürekli tetikte ve tükenmiş bir zihin, hem kendimize hem de yardıma ihtiyacı olanlara karşı daha az işlevsel hâle gelir. Empati, başkasının acısını anlamak demektir; o acıyı kendi bedeninde taşımak zorunda olmak değil. Kendini korumak bencillik değil, uzun soluklu dayanışmanın ön koşuludur.
Bu dengeyi kurarken suçluluk duygusu da sık karşımıza çıkar: “Onlar bunları yaşarken ben nasıl ekranı kapatıp dinlenebilirim?” Bu soru çok insani, ancak dinlenmek görmezden gelmek anlamına gelmez. Tıpkı uçaklarda önce kendi oksijen maskemizi takmamızın istenmesi gibi, ruhsal kaynaklarımızı korumak, başkalarına uzun süre ve gerçekten yararlı biçimde destek olabilmemizin koşuludur.
İkincil travmayı önlemek ve başa çıkmak için 10 adım
Haber saatleri belirleyin: Gün boyu sürekli kontrol etmek yerine günde bir ya da iki kez, belirli saatlerde güvenilir kaynaklardan haber okuyun. Araştırmalar sıklığın önemli olduğunu gösteriyor.
Video yerine metni tercih edin: Bir olay hakkında bilgi edinmek için çoğu zaman grafik görüntülere ihtiyacımız yoktur. Yazılı haberler bilgiyi daha az yük ile verir.
Otomatik oynatmayı kapatın: Sosyal medya uygulamalarında videoların otomatik oynatılması ayarını kapatmak, hazırlıksız maruz kalmayı azaltır.
Akışınızı düzenleyin: Sizi sürekli şiddet içerikli görüntülere maruz bırakan hesapları sessize alın ya da takipten çıkın; hassas içerik filtrelerini açın.
Uyumadan önce ekranı bırakın: Yatmadan en az bir saat önce haberlere bakmamak, uykuyu ve kabusları olumlu yönde etkileyebilir.
Duygusal mesafeyi koruyun: Empati yaparken “Bu benim değil, başkasının yaşadığı bir acı” cümlesini hatırlamak, başkalarının travmasını içselleştirmeyi azaltabilir.
Hissettiklerinizi paylaşın: Arkadaşlarınızla ve sevdiklerinizle duygularınızı konuşun. Benzer deneyimleri yaşayan insanlarla konuşmak dayanışma duygusunu güçlendirir.
Yazın: Duygularınızı ve düşüncelerinizi günlüğe dökmek zihni boşaltmaya yardımcı olabilir. Frattaroli’nin kapsamlı meta-analizi, duyguları yazarak ifade etmenin ruh sağlığı üzerinde küçük ama anlamlı olumlu etkileri olduğunu göstermiştir.
Bedeninizi sakinleştirin: Nefes egzersizleri, yoga, meditasyon ve yürüyüş stres tepkisini yatıştırmaya yardım eder. Dünya Sağlık Örgütü’nün “Doing What Matters in Times of Stress” rehberi, zor duygulardan uzaklaşmak yerine onları fark edip şimdiki ana geri dönmeyi öneren pratik egzersizler sunar.
Anlamlı eylemle dengeleyin: Çaresizlik hissi ikincil travmayı besler. Güvenilir bir kuruluşa bağış yapmak, gönüllü olmak ya da çevrenizdeki birine destek olmak gibi somut adımlar, izlemekten eyleme geçmenizi sağlar.
Paylaşmadan önce düşünmek: Medya okuryazarlığı
İkincil travmayı yalnızca izleyen olarak değil, paylaşan olarak da etkileriz. Bir felaket anında iyi niyetle paylaştığımız sansürsüz bir video, onu hiç beklemeyen yüzlerce kişinin ekranına düşebilir; aralarında çocuklar, kaybını yeni yaşamış insanlar ya da geçmişte benzer bir travma yaşamış kişiler olabilir. Holman ve arkadaşlarının da vurguladığı gibi, medya okuryazarlığı hem yanlış bilgiyi ayırt etmeyi hem de grafik görüntüleri izlemenin ve paylaşmanın risklerini anlamayı kapsar.
Bir içeriği paylaşmadan önce kendinize şu soruları sorabilirsiniz: Bu görüntü bilgi mi veriyor, yoksa yalnızca şok mu yaratıyor? Kaynağı güvenilir mi? Görüntüdeki kişilerin onuru ve mahremiyeti korunuyor mu? Aynı bilgiyi grafik olmayan bir biçimde aktarabilir miyim? Bu küçük duraklama, hem kendi ruh sağlığınızı hem de çevrenizdeki insanların ruh sağlığını korumaya katkıda bulunur.
Kendinizi bir haftalık deneye davet edin
Haber alışkanlıklarınızın sizi nasıl etkilediğini görmenin en iyi yolu küçük bir deney yapmaktır. Bir hafta boyunca her akşam, o gün haberlere ve sosyal medyaya ne kadar zaman ayırdığınızı ve kendinizi 0 ile 10 arasında ne kadar gergin hissettiğinizi not edin. İkinci hafta haber saatlerinizi sınırlayın, otomatik oynatmayı kapatın ve yatmadan önce ekranı bırakın. Ardından iki haftayı karşılaştırın. Birçok kişi, bilgi kaybı yaşamadan daha sakin uyuduğunu ve gün içinde daha az huzursuz hissettiğini fark eder.
Çocuklarınızı korumak için
Çocuklar ve gençler, gördükleri görüntüleri anlamlandırmakta yetişkinlerden daha fazla zorlanabilir. Büyük bir felaket ya da şiddet olayının ardından evde televizyonun sürekli açık kalmamasına dikkat edin, çocuğunuzun yaşına uygun ve sakin bir dille ne olduğunu açıklayın, sorularını yanıtlayın ve güvende olduklarını hissettirin. Ergenlerin sosyal medya kullanımını yasaklamak yerine, gördükleri içerikleri sizinle konuşabilecekleri açık bir iletişim ortamı oluşturmak çoğu zaman daha etkilidir.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Kaygı ve endişe hayatımızın doğal bir parçasıdır. Ancak aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız önemlidir:
Kabuslar, uykusuzluk ya da yoğun endişe iki haftadan uzun sürüyorsa,
Gördüğünüz görüntüler gün içinde sık sık istemsizce zihninize geliyor ve sizi rahatsız ediyorsa,
İşinizi, okulunuzu, ilişkilerinizi ya da rutin işlerinizi yapmakta zorlanıyorsanız,
Haber takibini bırakmak istediğiniz hâlde kendinizi durduramıyorsanız,
Daha önce yaşadığınız bir travmanın etkileri yeniden canlandıysa,
Umutsuzluk, değersizlik ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız.
Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi gibi kanıta dayalı yaklaşımlar, bu tür belirtilerle çalışmada etkilidir. Online terapi, özellikle zor bir dönemde evinizden çıkmadan destek almanın erişilebilir bir yoludur. Kendinize ya da başkasına zarar verme riski taşıyan acil bir durumda hemen 112’yi arayın.
Sıkça sorulan sorular
İkincil travma nedir?
İkincil travma, travmatik bir olayı doğrudan yaşamadan; haberler, videolar ya da başkalarının anlatımları yoluyla tanık olmanın ruhsal dünyamızda bıraktığı etkidir. Uyku sorunları, kabuslar, tetikte olma hali, istemsiz görüntüler ve yeni kaygılar gibi belirtilerle kendini gösterebilir.
Sosyal medyada gördüğüm içerikler beni neden bu kadar etkiliyor?
Beynimiz tehdit işaretlerine otomatik olarak dikkat eder ve ekrandaki canlı görüntüleri kendi deneyimimize yakın biçimde işleyebilir. Araştırmalar, olayla ilgili yoğun medya takibinin doğrudan maruz kalmaya benzer, hatta bazen daha yüksek akut stresle ilişkili olabileceğini ve kaygının daha fazla haber takibine yol açan bir döngü yaratabileceğini gösteriyor.
Sadece videolarda gördüklerim yüzünden TSSB olabilir miyim?
DSM-5’e göre yalnızca elektronik medya, televizyon veya fotoğraflar yoluyla maruz kalmak, iş gereği olmadıkça TSSB tanısındaki travma ölçütünü karşılamaz. Ancak bu, yaşadığınız stresin gerçek olmadığı anlamına gelmez; medya yoluyla maruz kalma da anlamlı ve kalıcı stres belirtilerine yol açabilir ve destek almayı gerektirebilir.
Haberleri tamamen bırakmalı mıyım?
Tamamen kopmak gerekmez. Günde bir ya da iki kez, belirli saatlerde, mümkünse video yerine yazılı haberleri tercih ederek ve güvenilir kaynaklardan bilgi almak, hem bilgilenmenizi hem de ruh sağlığınızı korumanızı sağlar.
İkincil travma için ne zaman uzmana başvurmalıyım?
Kabuslar, yoğun endişe ya da isteksizlik iki haftadan uzun sürüyor ve işinizi, uykunuzu veya ilişkilerinizi etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız faydalı olur. Erken destek, belirtilerin kalıcı hâle gelmesini önlemeye yardımcı olabilir.
Kaynaklar
Figley, C. R. (Ed.). (1995). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized. Brunner/Mazel.
World Health Organization. (2020). Doing What Matters in Times of Stress: An Illustrated Guide.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: İzlediğiniz içeriklerin yükü ağır geliyorsa uzman psikologlarımızla online olarak konuşabilirsiniz. Online terapi için başvurun →
