Sosyal Medya ile Tatmin Olmak: Beğeni, Kıyaslama ve Dengeli Kullanım

Sosyal medya neden bu kadar çekici, kıyaslama bizi nasıl yorar? Beğeninin beyindeki etkisi, araştırma bulguları ve dengeli kullanım için uygulanabilir adımlar.

Affekt Editör·
Sosyal Medya ile Tatmin Olmak: Beğeni, Kıyaslama ve Dengeli Kullanım

Birçoğumuz sabah gözümüzü açar açmaz telefona uzanıyor, bildirimlere bakıyor; toplu taşımada, sırada beklerken, hatta yemek masasında dakikalarca ekranı kaydırıyoruz. Bu alışkanlık çoğu zaman bizi bulunduğumuz andan ve mekândan koparıyor, şimdi ve buradan uzaklaştırıyor. Üstelik sosyal medyanın yetersizlik hissi, özgüven kaybı, kıskançlık, kaygı ve beden algısıyla ilgili kaygılar gibi duygularla bağlantılı olabildiğini gösteren araştırmalar her geçen yıl artıyor.

Bu yazıda sosyal medyanın neden bu kadar çekici olduğunu, kıyaslamanın ruh hâlimizi nasıl etkilediğini, beğeninin beyinde nasıl bir karşılık bulduğunu ve araştırmaların gerçekte ne söylediğini ele alıyoruz. Amaç sosyal medyayı şeytanlaştırmak değil; onu kullanırken tatmini ekranda değil, kendi hayatımızda bulabilmemiz için daha bilinçli bir ilişki kurmak.

Sosyal medyada neyi arıyoruz?

İnsan sosyal bir canlıdır; görülmek, onaylanmak, bir gruba ait olmak ve olup bitenden haberdar olmak temel ihtiyaçlarımızdandır. Sosyal medya bu ihtiyaçların hepsine aynı anda, hızlı ve zahmetsiz bir yanıt sunar. Bir fotoğraf paylaştığımızda gelen beğeniler görülme ihtiyacımızı, yorumlar bağ kurma ihtiyacımızı, sonsuz akış ise merakımızı besler.

Sorun bu ihtiyaçların kendisinde değil, karşılanma biçimindedir. Ekrandan gelen onay hızlıdır ama kısa ömürlüdür; birkaç dakika sonra yeniden bakma isteği doğar. Gerçek hayatta karşılanmayan bir yalnızlık, değersizlik ya da can sıkıntısı varsa sosyal medya bu boşluğu geçici olarak doldurur, fakat çoğu zaman kalıcı bir tatmin bırakmaz. Bu yüzden saatler geçirdikten sonra kendimizi daha dolu değil, daha boş hissedebiliriz.

Toz pembe hayatlar ve sosyal karşılaştırma

Sürekli eğlenen, seyahat eden ve alışveriş yapan insanlar; hep bakımlı görünen yüzler; aktiviteden aktiviteye koşarak adeta bir üretkenlik ve “hayatı dolu dolu yaşıyorum” yarışına giren profiller, biz fark etmesek de zihnimizi meşgul eder. Mantığımız “Herkes en iyi anını paylaşıyor” dese de bir yanımız kıyaslamadan duramaz.

Psikolog Leon Festinger 1954’te ortaya koyduğu sosyal karşılaştırma kuramında, insanların kendi yeteneklerini ve fikirlerini değerlendirmek için nesnel bir ölçüt bulamadıklarında kendilerini başkalarıyla kıyasladığını öne sürdü. Bu doğal bir eğilimdir ve bazen bizi motive bile edebilir. Ancak sosyal medyada kıyasladığımız şey gerçek hayatlar değil, özenle seçilmiş, düzenlenmiş ve filtrelenmiş anlardır. Kendi sıradan salı akşamımızı başkasının tatildeki en güzel karesiyle kıyasladığımızda, kaybetmeye baştan mahkûm bir karşılaştırma yapmış oluruz.

Bu “yukarı doğru kıyaslama”, yani kendimizden daha iyi durumda gördüğümüz kişilerle karşılaştırma yapmak, özellikle kendimizi zaten kırılgan hissettiğimiz dönemlerde yetersizlik ve kıskançlık duygularını büyütebilir. Kıskançlık utanılacak bir duygu değildir; çoğu zaman neye özlem duyduğumuzu gösterir. Ama fark edilmediğinde, kendimize karşı acımasız bir iç sese dönüşebilir.

Pasif kaydırma ile aktif etkileşim aynı değil

Araştırmalar sosyal medyayı tek bir bütün olarak değil, nasıl kullandığımıza göre değerlendirmenin önemli olduğunu gösteriyor. Philippe Verduyn ve arkadaşlarının 2015’te yayımlanan deneysel ve boylamsal çalışmasında, Facebook’u pasif biçimde kullanmak, yani yalnızca başkalarının paylaşımlarına bakıp etkileşime girmeden kaydırmak, duygusal iyi oluşta düşüşle ilişkili bulundu. Araştırmacılar bu etkinin önemli ölçüde kıskançlık duygusunun artmasıyla açıklandığını bildirdi.

Buna karşılık yakın arkadaşlarla mesajlaşmak, bir dostun paylaşımına içtenlikle yorum yapmak ya da ortak ilgi alanı olan bir toplulukla bağ kurmak gibi aktif ve ilişki odaklı kullanım aynı olumsuz tabloyu göstermeyebilir. Kısacası soru yalnızca “Ne kadar süre?” değil, aynı zamanda “Ne yaparken ve sonrasında nasıl hissederek?” sorusudur.

Beğeni, ödül sistemi ve dopamin

Dopamin, beynin ödül ve motivasyon sistemlerinde rol oynayan bir nörotransmitterdir. Sevdiğimiz bir yemeği yediğimizde, beklemediğimiz bir iltifat aldığımızda ya da bir hedefe ulaştığımızda bu sistem devreye girer. Dopamin yalnızca haz değil, daha çok “bunu tekrar yap” diyen bir öğrenme ve beklenti sinyalidir.

Lauren Sherman ve arkadaşlarının 2016’da yaptığı bir beyin görüntüleme çalışmasında, Instagram’ı taklit eden bir ortamda ergenlerin kendi fotoğraflarının çok beğeni aldığını gördüklerinde beyindeki ödülle ilişkili bölgelerin daha fazla etkinleştiği gözlendi. Katılımcılar ayrıca çok beğeni almış fotoğrafları kendileri de daha sık beğenme eğilimindeydi; yani beğeniler hem ödül hem de akran etkisi aracı olarak işliyordu.

Bildirimlerin ne zaman geleceğinin belirsiz olması da önemlidir. Davranış bilimleri, ödülün düzensiz aralıklarla geldiği durumlarda davranışın daha ısrarlı hâle geldiğini uzun zamandır biliyor. Telefonu “belki yeni bir şey vardır” diye tekrar tekrar kontrol etmemizin bir nedeni de budur.

Sosyal medyadaki kıyaslamada çoğu zaman kendi perde arkamızı, başkalarının sahnedeki en iyi anlarıyla karşılaştırırız.

Sosyal medya bağımlılığı gerçek mi?

Günlük dilde sıkça “bağımlılık” sözcüğünü kullanırız ve kontrol kaybı yaşayan pek çok kişi için bu deneyim gerçekten bağımlılığa benzer: Bırakmak istemek ama bırakamamak, kullanılmadığında huzursuzluk, planlanandan çok daha uzun süre ekranda kalmak ve uyku, iş ya da ilişkilerin bundan etkilenmesi gibi. Yine de bilimsel açıdan dikkatli olmak gerekir: Sosyal medya bağımlılığı, DSM-5’te resmî bir tanı olarak yer almaz. DSM-5’te yalnızca internet oyun oynama bozukluğu, daha fazla araştırma gerektiren durumlar bölümünde tanımlanmıştır.

Ayrıca dopamin sistemini devreye sokan her şey alkol ya da madde bağımlılığıyla aynı ağırlıkta değildir. Bu nedenle “Sosyal medya uyuşturucuyla aynıdır” gibi abartılı genellemeler yerine, şu soruyu sormak daha yararlıdır: Kullanımım hayatımda ne kadar alan kaplıyor ve bana mı hizmet ediyor, yoksa ben mi ona hizmet ediyorum? Kişinin yaşamını belirgin biçimde bozan, sınırlamaya çalışıldığında başarısız olunan bir kullanım örüntüsü, adı ne olursa olsun ciddiye alınmayı hak eder.

Araştırmalar gerçekte ne söylüyor?

Sosyal medyanın ruh sağlığına etkisi, bilimin hâlâ tartıştığı bir alandır ve tablo hem “her şey yolunda” hem de “herkes zarar görüyor” uçlarından daha karmaşıktır. Amy Orben ve Andrew Przybylski’nin 2019’da çok büyük veri setleriyle yaptığı analizde, ergenlerde dijital teknoloji kullanımı ile iyi oluş arasındaki ilişki olumsuz yönde ama küçük bulundu; teknoloji kullanımı iyi oluştaki farklılıkların en fazla yüzde 0,4’ünü açıklıyordu.

Öte yandan deneysel çalışmalar, belirli kullanım biçimlerinin ve belirli kişilerin daha fazla etkilenebildiğini gösteriyor. Melissa Hunt ve arkadaşlarının 2018’deki çalışmasında, üniversite öğrencilerinden sosyal medya kullanımlarını üç hafta boyunca günde yaklaşık 30 dakikayla sınırlamaları istendi. Bu gruptaki öğrencilerde yalnızlık ve depresif belirtilerin, kullanımını değiştirmeyen gruba göre daha fazla azaldığı görüldü; etki, başlangıçta depresif belirtileri daha yüksek olanlarda daha belirgindi.

Ortalama etkinin küçük olması, kimsenin etkilenmediği anlamına gelmez. Zaten yalnız hisseden, kendini sık sık kıyaslayan ya da beden algısıyla ilgili hassasiyeti olan biri için aynı akış çok daha ağır gelebilir. Bu nedenle en güvenilir ölçüt, genel istatistiklerden çok kendi deneyiminizdir.

Beden algısı ve filtreli güzellik

Sosyal medyanın en çok araştırılan etkilerinden biri beden algısı üzerinedir. Jasmine Fardouly ve arkadaşlarının 2015’teki deneysel çalışmasında, kısa bir süre Facebook’ta gezinen genç kadınların kontrol koşuluna göre daha olumsuz bir ruh hâli bildirdiği görüldü. Görünüşünü başkalarıyla kıyaslama eğilimi yüksek olan katılımcılarda ise yüz, saç ve tenle ilgili memnuniyetsizlik daha belirgin hâle geliyordu.

Filtreler, açılar, ışık ve düzenleme uygulamaları sayesinde ekranda gördüğümüz bedenler ve yüzler çoğu zaman gerçek hayatta var olmayan bir standarda dayanır. Bu standarda ulaşmaya çalışmak, kişinin kendi bedeniyle barışık olmasını zorlaştırabilir. Beden algınızla ilgili düşünceler yemek yeme, egzersiz ya da aynaya bakma alışkanlıklarınızı belirgin biçimde etkilemeye başladıysa bunu mutlaka bir uzmanla konuşmanızı öneririz.

Kaçırma korkusu (FOMO) ve şimdiki andan kopmak

Başkalarının keyifli deneyimler yaşadığını, bizim ise bunları kaçırdığımızı düşünmekten doğan huzursuzluğa “kaçırma korkusu” (fear of missing out, FOMO) denir. Bu korku, telefonu sürekli kontrol etme isteğini artırır ve paradoks biçimde şu an yaşadığımız deneyimi kaçırmamıza yol açar. Arkadaşlarla otururken, bir konserde ya da çocuğumuzla oynarken zihnimizin bir kısmı ekrandaysa, o anı gerçekten yaşayamayız.

Burada bilinçli farkındalık (mindfulness) yaklaşımları yararlı olabilir: Dikkatimizin nerede olduğunu fark etmek, yargılamadan bunu not etmek ve nazikçe şimdiki ana geri dönmek. Bu, sosyal medyayı tamamen bırakmayı değil, dikkatimizin dümenini yeniden elimize almayı amaçlar.

Küçük bir deneme yapabilirsiniz: Bir sonraki buluşmanızda ya da yürüyüşünüzde telefonu çantanızda bırakın ve yalnızca çevrenizdeki seslere, renklere ve karşınızdaki kişinin anlattıklarına dikkat edin. Sonrasında bu deneyimin size nasıl geldiğini not edin. Pek çok kişi, başta duyduğu huzursuzluğun birkaç dakika içinde azaldığını ve anın daha canlı yaşandığını fark eder.

Sosyal medyanın iyi yanlarını da görmek

Adil olmak gerekirse sosyal medya, uzaktaki sevdiklerimizle bağ kurmamızı, benzer deneyimler yaşayan insanlarla dayanışmamızı, bilgiye ve yaratıcı içeriklere ulaşmamızı sağlar. Özellikle nadir bir sağlık sorunu yaşayan ya da çevresinde anlaşılmadığını hisseden kişiler için çevrim içi topluluklar önemli bir destek kaynağı olabilir.

Dolayısıyla hedef, “sosyal medya kötüdür” demek değil; hangi kullanımın size iyi geldiğini, hangisinin sizi tükettiğini ayırt edebilmektir. Bir paylaşım size ilham veriyor, sizi bir sevdiğinize yakınlaştırıyor ya da bir şey öğretiyorsa değerlidir. Sizi kendinizden uzaklaştırıyor ve hayatınızı küçük gösteriyorsa, o akışla aranıza mesafe koymanın zamanı gelmiş olabilir.

Ekrandaki boşluk, hayattaki ihtiyaç

Sosyal medyaya yönelme biçimimiz çoğu zaman o anki duygusal durumumuz hakkında ipucu verir. Yorgun bir iş gününün ardından saatlerce kaydırmak dinlenme ihtiyacına, gece yarısı telefonu bırakamamak yalnızlığa ya da ertesi günün kaygısını ertelemeye, her paylaşımın ardından beğenileri kontrol etmek ise görülme ve onaylanma ihtiyacına işaret edebilir. Bu ihtiyaçlar son derece insanidir; sorun, ekranın onları gerçekten karşılayamamasıdır.

Örneğin Elif’i düşünelim: Gün boyu yoğun çalışıyor, akşam eve geldiğinde yorgunluktan kimseyle konuşmak istemiyor ve yatakta bir saat boyunca başkalarının tatil fotoğraflarına bakıyor. Uyumadan önce hem daha yorgun hem de kendi hayatından daha memnuniyetsiz hissediyor. Elif’in aslında ihtiyaç duyduğu şey dinlenmek ve biraz şefkat görmek; ancak seçtiği yol ona karşılaştırma ve uykusuzluk getiriyor. Aynı saatte ılık bir duş, kısa bir yürüyüş ya da bir dostla on dakikalık telefon görüşmesi ihtiyacına çok daha doğrudan yanıt verebilir.

Bu yüzden telefonu elinize aldığınız anlarda kendinize nazikçe “Şu an neye ihtiyacım var?” diye sormak, en etkili adımlardan biridir. Kendinizi suçlamak yerine merakla yaklaşmak önemlidir: Sosyal medyada fazla zaman geçirmek bir karakter zayıflığı değil, çoğu zaman karşılanmamış bir ihtiyacın işaretidir. Bu ihtiyacı fark ettiğinizde, onu karşılamanın ekrandan daha besleyici yollarını aramaya başlayabilirsiniz.

Daha dengeli bir sosyal medya ilişkisi için pratik adımlar

  1. Bir hafta gözlem yapın. Telefonunuzun ekran süresi verilerine bakın ve hangi uygulamalarda, günün hangi saatlerinde zaman geçirdiğinizi not edin. Değişim, gerçekçi bir fotoğrafla başlar.

  2. Kullanım sonrası duygunuzu yazın. Uygulamayı kapattıktan sonra kendinizi nasıl hissettiğinizi bir iki kelimeyle not edin: rahatlamış, bağ kurmuş, kıskanç, yorgun, boş. Birkaç gün sonra örüntüler belirginleşir.

  3. Akışınızı düzenleyin. Size sürekli yetersizlik hissettiren hesapları sessize alın ya da takipten çıkın; size iyi gelen, öğreten ve ilham veren içeriklere daha fazla yer açın.

  4. Bildirimleri kapatın. Uygulamaların sizi değil, sizin uygulamaları çağırmanızı sağlayın. Yalnızca gerçekten gerekli bildirimleri açık tutun.

  5. Telefonsuz alanlar ve saatler belirleyin. Yatak odası, yemek masası ya da güne başladığınız ilk yarım saat gibi alanları ekrandan arındırmak uykuyu ve ilişkileri korur.

  6. Süre sınırı koyun. Araştırmalardaki gibi günlük toplam süreyi kademeli olarak azaltmayı deneyin; bir anda sıfıra indirmek yerine sürdürülebilir bir hedef belirleyin.

  7. Pasif kaydırmayı aktif bağa dönüştürün. Amaçsızca gezinmek yerine bir arkadaşınıza mesaj atın, bir paylaşıma içtenlikle yorum yapın ya da telefonu kapatıp birini arayın.

  8. Boşalan zamanı doldurun. Yürüyüş, okuma, bir hobi, spor ya da yüz yüze buluşmalar gibi gerçek hayatta tatmin veren etkinlikler planlayın. Boşluk doldurulmazsa el yeniden telefona gider.

Kendinize sorabileceğiniz sorular

  • Telefonu elime aldığımda gerçekte neyi arıyorum: bağ, onay, kaçış, bilgi?

  • Son yarım saatlik kaydırmanın ardından kendimi daha iyi mi, daha kötü mü hissediyorum?

  • Kimin paylaşımları beni sürekli kendimi eksik hissettiriyor?

  • Sosyal medyaya ayırdığım zamanı başka nelere ayırmak isterdim?

  • Gerçek hayatımda hangi ihtiyacım karşılanmıyor ve onu karşılamak için atabileceğim küçük bir adım ne olabilir?

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Sosyal medyayla ilişkiniz sizi zorladığında bunu tek başınıza çözmek zorunda değilsiniz. Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeyi düşünebilirsiniz:

  • Kullanımı azaltmak için defalarca denediğiniz hâlde başaramıyorsanız

  • Uyku, iş, okul ya da ilişkileriniz belirgin biçimde etkileniyorsa

  • Kıyaslama duygusu yoğun ve süreğen bir yetersizlik, değersizlik ya da utanca dönüştüyse

  • Beden algınızla ilgili kaygılar yeme davranışınızı ya da günlük yaşamınızı etkiliyorsa

  • Sosyal medyayı yoğun bir yalnızlık, kaygı ya da çökkünlükten kaçmak için kullandığınızı fark ediyorsanız

Online terapide sosyal medyaya yönelttiğiniz ihtiyacın altındaki duyguları anlamak, kıyaslama düşüncelerini fark edip dönüştürmek ve kendinize karşı daha şefkatli bir tutum geliştirmek üzerine çalışabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen yalnız kalmayın ve acil durumda 112’yi arayın.

Bu yazının ilk versiyonu Psk. Selin Öztoprak tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Sosyal medya bağımlılığı olduğumu nasıl anlarım?

Telefonu bırakmakta zorlanıyor, kullanmadığınızda huzursuz hissediyor, planladığınızdan çok daha uzun süre ekranda kalıyor ve azaltma girişimleriniz sonuçsuz kalıyorsa bu önemli bir işarettir. Uyku, iş ya da ilişkilerinizin etkilenmesi de dikkat edilmesi gereken belirtilerdendir.

Sosyal medya gerçekten depresyona yol açar mı?

Araştırmalar ortalama ilişkinin küçük olduğunu, ancak pasif kaydırma ve yoğun kıyaslama gibi kullanım biçimlerinin bazı kişilerde ruh hâlini olumsuz etkileyebildiğini gösteriyor. Kullanımı sınırlayan deneysel çalışmalarda yalnızlık ve depresif belirtilerde azalma görülmüştür.

Sosyal medya detoksu nasıl yapılır?

Bildirimleri kapatmak, telefonsuz saatler belirlemek ve günlük süre sınırı koymak gibi küçük adımlarla başlayabilirsiniz. Boşalan zamanı yürüyüş, okuma ya da sevdiklerinizle vakit geçirmek gibi tatmin veren etkinliklerle doldurmak süreci kalıcı kılar.

Sosyal medyadaki kıyaslama hissiyle nasıl baş edebilirim?

Gördüğünüz paylaşımların seçilmiş ve düzenlenmiş anlar olduğunu hatırlamak, size kötü hissettiren hesapları sessize almak ve kıskançlığın size neye özlem duyduğunuzu anlattığını sormak işe yarayabilir. Bu duygu yoğun bir yetersizliğe dönüştüyse bir uzmanla konuşmak iyi gelir.

Çocuğumun sosyal medya kullanımını nasıl düzenlemeliyim?

Yasaklardan çok yaşına uygun, birlikte konuşularak belirlenen kurallar ve telefonsuz aile saatleri daha etkilidir. Çocuğunuzun ekranda ne yaşadığını merakla sormak ve kendi kullanımınızla örnek olmak en güçlü araçlardır.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Sosyal medyayla ilişkinizi ve kendinizi değerlendirme biçiminizi bir uzmanla konuşmak isterseniz: Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.