Ertelemeyi Erteleyelim mi?

Erteleme tembellik değil, duygu düzenleme sorunudur. Ertelemenin nedenleri, sağlığa etkileri ve araştırmalarla desteklenen yöntemlerle döngüyü kırmanın yolları.

Affekt Editör·
Ertelemeyi Erteleyelim mi?

Yaşam kalitemizi etkileyen erteleme davranışı, ne “yarına bırakmak” tabiri kadar basit ne de “tembellik” diye geçiştirebileceğimiz suçlayıcı bir kavramdır. Erteleme araştırmalarının önde gelen isimlerinden psikolog Tim Pychyl ve Fuschia Sirois'ya göre erteleme temelde bir zaman yönetimi sorunu değil, bir duygu yönetimi sorunudur: bir görevin bizde uyandırdığı sıkıntı, kaygı ya da yetersizlik hissinden kısa süreliğine kaçma çabasıdır.

Bu yüzden ertelediğimiz için kendimizi tembel olarak tanımlamamıza gerek yok. Yine de erteleme, hedeflerimize sağlıklı biçimde ulaşmamızın önündeki en büyük engellerden biri olabilir. Bu yazıda ertelemenin ne olduğunu ve ne olmadığını, altında yatan nedenleri, ruh ve beden sağlığına etkilerini ve araştırmaların desteklediği somut yöntemlerle erteleme döngüsünden nasıl çıkabileceğinizi ele alıyoruz.

Erteleme nedir, ne değildir?

Psikolog Piers Steel, 2007'de yayımladığı kapsamlı meta-analizde ertelemeyi “gecikmenin sonucunda daha kötü durumda olacağını bilmesine rağmen, yapılması planlanan bir işi gönüllü olarak geciktirmek” şeklinde tanımlar. Bu tanımdaki kilit nokta, gecikmenin bilinçli olması ve kişinin aleyhine sonuçlar doğurmasıdır.

Her bekletme erteleme değildir. Bir işi daha fazla bilgi toplamak için bilinçli olarak sonraya bırakmak, öncelikleri yeniden sıralamak ya da dinlenmeye ihtiyaç duyduğumuz için mola vermek stratejik kararlardır. Bazı şeylerin gerçekten beklemesi gerekir; bu konuyu Bazı Şeyler Ertelenmeli yazımızda ele almıştık. Sorunlu erteleme ise yapmamız gerektiğini bildiğimiz, yapmak istediğimiz ama bir türlü başlayamadığımız işlerde ortaya çıkar ve çoğu zaman suçluluk, stres ve pişmanlık duygularıyla birlikte gelir.

Erteleme bir duygu düzenleme sorunudur

Sirois ve Pychyl 2013'te yayımladıkları makalede ertelemeyi kısa vadeli ruh hâli onarımının uzun vadeli hedeflere tercih edilmesi olarak açıklar. Bir görev bize sıkıcı, zor, belirsiz ya da tehditkâr geldiğinde olumsuz bir duygu yaşarız. Görevi ertelemek bu duygudan anında kurtulmamızı sağlar ve rahatlarız. Ancak bu rahatlama, gelecekteki benliğimizin sırtına daha büyük bir yük bindirir: iş hâlâ oradadır, zaman azalmıştır ve üzerine bir de suçluluk eklenmiştir.

Araştırmacılar bunu “gelecekteki ben” ile ilişkimizle de açıklar. Ertelediğimiz anda işi, sanki başka birine, yani yarınki kendimize devrediyoruz gibi hissederiz. Yarınki ben daha enerjik, daha motive ve daha hazır olacakmış gibi gelir. Oysa yarın geldiğinde aynı duygularla yeniden karşılaşırız. Ertelemenin döngüsel olmasının nedeni de budur: rahatlama ertelemeyi ödüllendirir, ödüllendirilen davranış tekrarlanır.

Erteleme davranışının altında yatan nedenler

Ertelemenin tek bir nedeni yoktur; çoğu zaman birkaç etken bir arada çalışır:

  • Anlık ödülün tercih edilmesi: Telefonda gezinmek ya da dizi izlemek hemen keyif verir; ödevin ya da projenin ödülü ise uzak bir gelecektedir. Beynimiz yakın ödülleri uzak ödüllere tercih etmeye yatkındır.

  • Başaramama korkusu: İşi hiç yapmamak, yapıp kötü sonuç almaktan daha az tehdit edici gelebilir.

  • Mükemmeliyetçilik: Kusursuz yapamayacağını düşünen kişi başlamakta zorlanır.

  • Öz güven eksikliği ve yetersizlik hissi: “Bunu nasıl yapacağımı bilmiyorum” düşüncesi başlamayı zorlaştırır.

  • Hedefe yönelik inanç eksikliği: İşin anlamını ya da önemini hissetmediğimizde motivasyon düşer.

  • Baskı altında hissetmek: Dışarıdan dayatılan ve bize ait olmayan hedefler direnç yaratabilir.

  • Artan stres ve kaygı: Erteledikçe kaygı artar, kaygı arttıkça işe yaklaşmak daha da zorlaşır.

Steel'in meta-analizi, ertelemeyle en güçlü ilişki gösteren etkenler arasında görevin hoş olmaması (sıkıcı ya da itici bulunması), işin ödülünün zaman olarak uzak olması, dürtüsellik, dikkatin kolay dağılması ve öz denetim güçlüğünü saymıştır. Bu bulgular ertelemenin bir karakter kusuru değil, görevin özellikleri ile kişinin o anki duygusal durumu arasındaki etkileşimin bir sonucu olduğunu gösteriyor.

Erteleme döngüsü nasıl işler? Bir örnek

Murat'ın cuma günü teslim etmesi gereken bir proje raporu var. Pazartesi sabahı bilgisayarı açıyor, dosyaya bakıyor ve içinde hafif bir sıkışma hissediyor: “Nereden başlayacağımı bilmiyorum, ya yöneticim beğenmezse?” Bu duygu hoş değil. Önce e-postalarını kontrol etmeye karar veriyor, sonra bir haber sitesine göz atıyor. Rahatlıyor. Rapor öğleden sonraya kalıyor.

Öğleden sonra aynı sıkışma geri geliyor, üstüne bir de suçluluk ekleniyor: “Sabah başlamalıydım.” Bu kez iş daha da ağır görünüyor ve yarına bırakılıyor. Perşembe gecesi Murat uykusuz kalarak raporu yetiştiriyor; sonuç fena değil ama kendinden memnun değil ve kendine bir dahaki sefere erken başlayacağına söz veriyor. Bir sonraki projede döngü yeniden başlıyor.

Bu örnekte Murat'ı durduran şey zaman eksikliği değil, işin uyandırdığı belirsizlik ve yetersizlik duygusudur. Döngüyü kırmanın yolu da daha sıkı bir takvim yapmaktan çok, o ilk sıkışma anında duyguyu fark edip görevin en küçük ilk adımını, örneğin yalnızca rapor başlıklarını yazmayı seçmektir.

Ertelemenin en sık görüldüğü alanlar

Erteleme yalnızca iş ve okulla sınırlı değildir. Sağlık kontrollerini ertelemek, faturaları ya da resmi yazışmaları son güne bırakmak, zor bir konuşmayı sürekli sonraya atmak, spor ya da sağlıklı beslenme kararlarını “pazartesiye” bırakmak ve gece yatmayı erteleyerek ekranda vakit geçirmek de yaygın biçimleridir. Hangi alanlarda daha çok ertelediğinizi fark etmek, size en çok zorlanma yaratan duyguların hangileri olduğunu da gösterebilir.

Erteleme sağlığımızı nasıl etkiler?

Çoğumuz için erteleme can sıkıcı ama zararsız bir alışkanlık gibi görünür. Oysa araştırmalar kronikleşen ertelemenin sağlık üzerinde de izler bırakabildiğini gösteriyor. Johansson ve arkadaşlarının 2023'te JAMA Network Open'da yayımladığı ve İsveç'te 3500'den fazla üniversite öğrencisini izleyen çalışmada, erteleme düzeyi daha yüksek olan öğrencilerde dokuz ay sonra daha fazla depresyon, kaygı ve stres belirtisi, daha kötü uyku kalitesi, fiziksel hareketsizlik, yalnızlık ve maddi zorluk görüldüğü bulunmuştur.

Elimizde bir bardak su tuttuğumuzu düşünelim. İlk başta bardak gayet hafif ve zahmetsiz görünür. Ancak saatler geçtikçe kolumuz yorulur ve bardağı taşıyamaz hâle geliriz. Ertelemenin doğurduğu sonuçlar da buna benzer: tek bir ertelenmiş iş hafiftir, ama biriken işler ve onlara eşlik eden suçluluk zamanla ağır bir yüke dönüşür. Bu yükü daha fazla ağırlaşmadan bırakmak, hem işlerimiz hem de ruh sağlığımız için önemlidir.

Son dakika gerçekten daha verimli mi?

Bazı insanlar ertelemekte herhangi bir sorun görmez ve bir ödevi son güne bırakmanın onları daha fazla motive ettiğine, böylece daha iyi odaklanabildiklerine inanır. Erteleme araştırmacıları, Alexander Rozental gibi isimlerin de vurguladığı üzere, bu inancın yaygın olduğunu ancak çoğu zaman beklenen verimli sonuca götürmediğini belirtir. Son dakika baskısı dikkati toplayabilir, ama aynı zamanda hataları artırır, öğrenmeyi yüzeyselleştirir ve uykudan çalarak bedenin sınırlarını zorlar.

Son dakikada iyi iş çıkardığınız zamanlar olmuş olabilir; ama bunu kuralı kanıtlayan bir istisna olarak görmek daha doğru olur. Ayrıca son dakikaya kadar geçen sürede yaşanan arka plan kaygısı, o günlerin keyfini de gölgeler.

Ertelemeyi azaltmanın kanıta dayalı yolları

İlk adım farkında olmaktır: duygularımızın zincirlerini elimize almak ve onları yönetmeyi öğrenmek. Aşağıdaki yöntemler hem duygusal hem de pratik yönden ertelemeyle çalışmaya yardımcı olur.

1. Kaçtığınız duyguyu adlandırın

Bir işi ertelemek üzere olduğunuzu fark ettiğinizde bir an durun ve kendinize sorun: “Bu işi düşündüğümde ne hissediyorum? Sıkıntı mı, kaygı mı, yetersizlik mi, belirsizlik mi?” Duyguya isim vermek onu küçültmez, ama onunla aranıza bir mesafe koyar. Ardından şunu hatırlatabilirsiniz: “Bu duyguyu hissetmem, işe başlamama engel değil. Duyguyla birlikte de başlayabilirim.”

2. Görevi gülünç derecede küçük parçalara bölün

Ertelediğimiz işleri bir anda bitirmeye çalışmak yerine onları parçalara bölmek, işin uyandırdığı tehdit hissini azaltır. Bir makale yazacaksanız yalnızca başlığı ve ilk cümleyi yazmayı hedefleyin; giriş kısmını yazmak çoğu zaman gelişme ve sonuç için motivasyon yaratır. Sınava hazırlanıyorsanız birden tüm hayatınızı sınava odaklayıp odanıza kapanmak yerine her gün belirli ve küçük bir konuyla ilerleyin; yoğun başlanan şeylerden çok çabuk sıkılabiliriz.

3. Motivasyonu beklemeyin, eylemle çağırın

“Pazartesi başlarım” ya da “hazır hissettiğimde yaparım” düşüncesi, motivasyonun eylemden önce gelmesi gerektiğini varsayar. Oysa çoğu zaman tersi geçerlidir: küçük bir adım atmak motivasyonu doğurur. Kendinize yalnızca beş ya da on dakika çalışma sözü verin ve süre bitince bırakma hakkınızı saklı tutun. Başlamanın verdiği rahatlama ve küçük başarı hissi, ertelemenin sağladığı geçici rahatlamadan çok daha kalıcıdır.

4. “Eğer-o zaman” planları yapın

Psikolog Peter Gollwitzer'in geliştirdiği uygulama niyetleri yöntemi, bir hedefi ne zaman, nerede ve nasıl gerçekleştireceğinizi önceden belirlemeye dayanır. “Bu hafta rapor yazacağım” yerine “Salı sabahı kahvemi içtikten sonra masama oturup raporun ilk bölümünü yazacağım” demek, karar anını ortadan kaldırarak başlamayı kolaylaştırır. Bu yöntemin hedefe ulaşmayı artırdığı pek çok araştırmada gösterilmiştir.

5. Ortamınızı düzenleyin

Dikkatimizi dağıtan şeylerden uzak durmak, irade gücüne yaslanmaktan daha etkilidir. Çalışırken telefonu başka bir odaya bırakmak, bildirimleri kapatmak ya da yalnızca o işe ait sekmeleri açık tutmak kaçma davranışını zorlaştırır. Sosyal medya ertelemenin kilit noktalarından biridir; kullanımınızı gözden geçirmek alışkanlıklarınızı fark etmenize yardımcı olur. Dikkatiniz dağıldığında içinizden ona kadar saymak ya da birkaç derin nefes almak da işe dönmenizi kolaylaştırabilir.

6. Kısa ve gerçekçi yapılacaklar listeleri hazırlayın

Uzun uzun yapılacaklar listeleri çoğu zaman bunaltır ve hiçbir şeye başlayamama hissini artırır. Bunun yerine her gün için en önemli bir ile üç işi seçin. Listeyi bitirmenin verdiği tamamlanma hissi, bir sonraki gün için de motivasyon sağlar.

7. Kendinizi affedin

Ertelediğimiz için kendimizi suçlamak, ironik biçimde daha fazla ertelemeye yol açabilir; çünkü suçluluk da kaçmak istediğimiz olumsuz duygulardan biridir. Wohl, Pychyl ve Bennett'in 2010 tarihli çalışmasında, ilk sınavına çalışmayı ertelediği için kendini affeden üniversite öğrencilerinin bir sonraki sınava hazırlanırken daha az ertelediği bulunmuştur. Ruminasyon yaratmak yerine kendimize şefkat göstermek, ertelemeyle baş etmenin en az bilinen ama en etkili yollarından biridir. Bu konuda Öz Şefkat ile Hayatınızı Nasıl Değiştirebilirsiniz? yazımız size ilham verebilir.

8. Varış noktasına değil, yolculuğa odaklanın

Motivasyonu yalnızca dışarıda, yani not, onay ya da ödülde aramak yerine işin kendisinde anlam bulmaya çalışmak daha kalıcı bir motivasyon yaratır. Bu işi neden önemsiyorum? Bana ne öğretecek, kime fayda sağlayacak? Bu sorular, sonucun belirsizliği yerine sürecin değerine odaklanmanıza yardım eder.

Bu yöntemlerin hepsini birden uygulamaya çalışmak, ertelemenin kendisi gibi bunaltıcı olabilir. Size en yakın gelen bir ya da iki yöntemi seçin ve bir hafta boyunca deneyin. Hafta sonunda neyin işe yaradığını, neyin yaramadığını not edin ve buna göre uyarlayın. Ertelemeyle çalışmak düz bir çizgide ilerlemez; bazı günler yeniden erteleyebilirsiniz ve bu, sürecin doğal bir parçasıdır.

Hırs ile azmi karıştırmamak

Ertelemeyle mücadele ederken düşülebilecek bir tuzak da kendine aşırı yüklenmektir. Hırs, çoğu zaman sonuca ve başkalarıyla karşılaştırmaya odaklanır; ulaşılamadığında kişiyi kendine karşı acımasız hâle getirir. Azim ise sürece odaklanır ve aksiliklere rağmen devam edebilme becerisidir. Çok fazla hırs, yüksek beklentiler yaratarak başlamayı daha da zorlaştırabilir. Kendinize ulaşılabilir hedefler koymak ve ilerlemenizi takdir etmek, uzun vadede daha sürdürülebilir bir motivasyon sağlar.

Erteleme ve depresyon arasındaki fark

Erteleme davranışı depresyonla karıştırılmamalıdır. Depresyonda kişi yalnızca belirli işleri değil, neredeyse her şeyi yapmakta zorlanır; enerji kaybı, keyif alamama, umutsuzluk, uyku ve iştah değişiklikleri genellikle tabloya eşlik eder. Ertelemede ise kişi çoğunlukla belirli, zor ya da sıkıcı bulduğu görevlerden kaçar; başka alanlarda işlevini sürdürebilir. Bununla birlikte kronikleşen erteleme, yarattığı stres ve suçlulukla ruh hâlini olumsuz etkileyebilir; depresyon da ertelemeyi artırabilir. Bu nedenle ikisinin ayrımı için bir uzmandan destek almak önemlidir.

Terapi ertelemeye yardımcı olur mu?

Evet. Rozental ve arkadaşlarının 2018'de yayımladığı sistematik derleme ve meta-analiz, ertelemeye yönelik psikolojik müdahalelerin genel olarak küçük ama anlamlı bir fayda sağladığını; bilişsel davranışçı terapinin ise orta düzeyde bir etki gösterdiğini bulmuştur. Terapide kişi ertelemeyi tetikleyen düşünce ve duyguları fark eder, kaçınma döngüsünü tanır ve adım adım yeni alışkanlıklar geliştirir.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Erteleme işinizi, eğitiminizi ya da ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa, sürekli bir suçluluk ve stres hissiyle yaşıyorsanız, uykunuz bozuluyorsa ya da ertelemenin arkasında yoğun kaygı, düşük öz güven veya çökkünlük olduğunu düşünüyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız iyi olur. Dikkat dağınıklığı çocukluktan beri süren ve hayatın birçok alanını etkileyen bir sorunsa bunun değerlendirilmesi de önemlidir. Online terapi ile bulunduğunuz yerden destek alabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir durumdaysanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Unutmayın, biz ertelemekle zaman kaybederken hayat akıp gidiyor. Ama bu, kendinizi suçlamanız için değil, bugün atabileceğiniz küçük bir adımı hatırlamanız için bir çağrı. Belki de en iyi başlangıç, bu yazıyı kapattıktan sonra ertelediğiniz işin yalnızca ilk beş dakikasına izin vermektir.

Bu yazının ilk versiyonu Psk. Selin Öztoprak tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Erteleme bir psikolojik sorun mu?

Erteleme herkesin zaman zaman yaşadığı bir davranıştır ve tek başına bir bozukluk değildir. Ancak sürekli hâle gelip işinizi, eğitiminizi veya ruh hâlinizi belirgin şekilde etkiliyorsa altında kaygı, mükemmeliyetçilik ya da düşük öz güven gibi etkenler olabilir.

Sürekli erteliyorsam tembel miyim?

Çoğu zaman hayır. Araştırmalar ertelemenin daha çok zor duygulardan (sıkıntı, başarısızlık korkusu, kaygı) kaçma çabasıyla ilgili olduğunu gösteriyor. Kendinizi suçlamak yerine hangi duygudan kaçtığınızı fark etmek daha işe yarar bir başlangıçtır.

Ertelemeyi hemen azaltmak için ne yapabilirim?

Büyük görevi küçük parçalara bölün ve yalnızca ilk adımı birkaç dakikalığına yapmayı hedefleyin. Dikkat dağıtıcıları uzaklaştırmak, kısa bir yapılacaklar listesi hazırlamak ve ne zaman, nerede başlayacağınızı önceden planlamak da başlamayı kolaylaştırır.

Ertelediğim için kendimi suçlamak işe yarar mı?

Genellikle hayır. Suçluluk da kaçmak istediğimiz olumsuz duygulardan biridir ve ertelemeyi artırabilir. Araştırmalar, erteleme için kendini affetmenin bir sonraki görevde daha az ertelemeyle ilişkili olduğunu gösteriyor.

Erteleme ile depresyon nasıl ayırt edilir?

Ertelemede kişi çoğunlukla belirli görevlerden kaçar; depresyonda ise neredeyse her alanda enerji kaybı, keyif alamama ve umutsuzluk görülür. Emin olamıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek en doğru yoldur.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Erteleme döngüsünden çıkmakta zorlanıyorsanız uzman psikologlarımızla online birlikte çalışabilirsiniz. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.