Psikanalizde semptomlar yalnızca ortadan kaldırılması gereken belirtiler değildir; her biri öznenin kendi varlığı, arzusu ve başkalarıyla ilişkisi hakkında sorduğu bir sorudur. Fransız psikanalist Jacques Lacan, Freud'un mirasını yeniden okuyarak bu soruların nevrozun farklı biçimlerinde nasıl örgütlendiğini anlamaya çalıştı. Bu çabanın merkezinde temel fantazm kavramı yer alır.
Bu yazıda Lacancı psikanalizin temel kavramlarını olabildiğince anlaşılır bir dille ele alıyor; temel fantazmın ne olduğunu, histeri ve obsesyonun özne konumlarını, bastırmanın ve semptomun işleyişini ve Freud'un ünlü Emma vakasının bu kavramlara nasıl ışık tuttuğunu inceliyoruz.
Jacques Lacan kimdir?
Jacques Lacan (1901–1981), Fransız psikiyatrist ve psikanalisttir. Freud'un eserlerinin zamanla basitleştirildiğini ve özünden uzaklaştırıldığını düşünerek “Freud'a dönüş” çağrısında bulunmuş, psikanalizi dilbilim, felsefe ve antropolojiyle ilişkilendirerek yeniden yorumlamıştır. Lacan'ın en bilinen sözlerinden biri, bilinçdışının bir dil gibi yapılandığıdır. Ona göre bilinçdışı, karanlık bir dürtüler deposundan çok, sözcükler, imgeler ve anlamlar arasındaki bağlantılarla işleyen bir yapıdır. Uzun yıllar boyunca Paris'te verdiği seminerler, bugün hâlâ psikanaliz, edebiyat ve kültür çalışmalarında yoğun biçimde tartışılmaktadır.
Ayna evresi ve benin kuruluşu
Lacan'ın erken dönem kavramlarından biri olan ayna evresi, bebeğin aynada kendi bütünlüklü imgesini tanıdığı ve bu imgeyle özdeşleştiği bir dönemi anlatır. Bedenini henüz parçalı ve koordinasyonsuz yaşayan bebek, aynadaki bütün imgeyi coşkuyla sahiplenir. Lacan'a göre “ben” bu imgesel özdeşleşmeyle kurulur; ancak bu aynı zamanda bir yanılsamadır, çünkü ben kendini her zaman dışarıdan, bir imge ya da ötekinin bakışı üzerinden tanır. Bu fikir, psişik yapının doğuştan değil sonradan inşa edildiği düşüncesini güçlendirir.
Lacancı psikanalizde yapı kavramı
Lacan'a göre insanın psişik yapısı, dil ve öteki ile kurduğu ilişki içinde biçimlenir. Lacancı klinikte üç temel yapıdan söz edilir: nevroz, psikoz ve perversiyon. Bu yapılar, öznenin “eksiklik” ile, yani hiçbir zaman tam olarak doyurulamayan arzuyla nasıl ilişki kurduğunu tanımlar. Nevroz ise kendi içinde iki ana biçimde ortaya çıkar: histeri ve obsesyon (saplantı nevrozu). Bu ayrım günlük dildeki anlamlarından farklıdır; burada histeri ya da obsesyon bir tanı etiketi olmaktan çok, öznenin arzuya ve ötekine karşı aldığı konumu anlatır.
Temel fantazm nedir?
Temel fantazm, öznenin arzuyla ve ötekiyle kurduğu ilişkinin bilinçdışı “formülü”dür. Lacan bunu $ ◇ a şeklinde gösterir. Buradaki $ işareti bölünmüş özneyi, yani dil tarafından ikiye ayrılmış, kendisine hiçbir zaman tam olarak şeffaf olamayan özneyi temsil eder. a ise Lacan'ın “küçük a nesnesi” adını verdiği, arzunun nedeni olan ve hiçbir zaman tam olarak ele geçirilemeyen kayıp nesneyi ifade eder. Aradaki ◇ işareti de özne ile bu nesne arasındaki karmaşık ilişkiyi gösterir.
Psikanalitik çalışmada öznenin hangi nevroz tipine sahip olduğunu anlamak için temel fantazmın içindeki konumuna bakılır. Bunun yanında öznenin kullandığı savunma biçimleri de önemli ipuçları verir. Kısacası şöyle bir sıra kurulabilir: Patolojiler, özne konumlarını; özne konumları ise temel fantazmı ve onun gösterimini ortaya koyar.
Semptom bir sorudur
Freud ve Lacan, semptomun bir soru sorma biçimi olduğunu söyler. Bu soru, cinsellik ve varoluşla, yani “Ben neyim?” sorusunun farklı biçimleriyle ilgilidir. Histeri ile obsesyonu birbirinden ayıran şeylerden biri, sordukları sorunun niteliğidir:
Histerik özne “Ben senin için neyim?” diye sorar. Kendisini ötekinin arzusu üzerinden tanımlamaya çalışır; ancak cevabı aldığı anda ondan kaçar.
Obsesif özne ise “Ölü müyüm, canlı mıyım?” sorusu etrafında örgütlenir. Varlığını düşünce, kontrol ve ritüeller aracılığıyla güvence altına almaya çalışır.
Histeri ve obsesyonun savunmaları
İki yapı arasındaki farklardan biri de savunma biçimleridir. Histerik özne travmatik deneyimi unutur; burada bir tür bellek kaybı, yani amnezi söz konusudur. Obsesif özne ise travmatik olayı hatırlar, ama onu olağan bir şeymiş gibi, duygusal yükünden arınmış biçimde anlatır. Duygusal enerji asıl olaydan koparılır ve başka bir yere, örneğin anlamsız görünen bir ritüele kaydırılır. Bu nedenle obsesyonda öznenin ulaşmak istemediği enerji ve travmatik olay ile şimdiki ritüel arasındaki bağlantıya, yani yer değiştirmeye bakılır.
Freud'un erken dönem çalışmalarında da bu ayrımın izleri görülür. Freud histeriyi daha çok tiksinme ile, obsesyonu ise suçluluk ve kendini kınama ile ilişkilendirmişti. Yazımızın ilk versiyonunda da vurgulandığı gibi histeriklerin söyleminde mağduriyet ve yakınma öne çıkar; şikâyet onları var eden, varlıklarına dayanak olan şeydir. Obsesif özne ise şikâyet etmek yerine karşısındaki kişiyi sorumsuz olarak görmeye eğilimlidir.
Kayıp nesne ve arzunun doğuşu
Freud'a göre bebeğin başlangıçta ayrı bir “ben” duygusu yoktur; ben denen psişik yapı sonradan kurulan, inşa edilen bir yapıdır. Bu inşanın önemli anlarından biri ayrılmadır; bunu sembolik olarak “memeden ayrılma” diye düşünebiliriz. Ayrılmayla birlikte nesne kaybolur ve özne, ömrü boyunca bu kaybı telafi etmeye çalışır. Arzu da bu kaybın izinde doğar: Hiçbir nesne, kaybedilmiş olanın yerini tam olarak dolduramaz.
Histerik özne kendisini ötekinin kaybettiği, ötekinde eksik olan nesne olarak kurar. Bu yüzden nesnelere karşı bir tür kayıtsızlık gösterebilir; çünkü asıl ilgilendiği şey ötekinin eksikliği ve arzusudur.
Obsesif özne ise ayrılığı kendi nesneyle ilişkisi üzerinden aşmaya, bir bütünlük kurmaya çalışır. Memeyi Lacan'ın tanımladığı a nesnesine dönüştürür; çünkü eksiklik ona bir bütünlük vaat eder gibi görünür.
Doymamış arzu ve imkânsız arzu
Lacan'ın en bilinen fikirlerinden biri, arzunun bir nesneye kavuşmakla sona ermediğidir. Arzu, aslında arzulamaya devam etme arzusudur. Histerik özne sürekli bir şeyler arzular; ancak psişik yapısındaki karşılığı bunun tam tersidir. Aslında en son istediği şey arzusunun gerçekleşmesidir; çünkü arzu, onun varlık dayanağıdır. Bu yüzden histerik, istediği nesneye her kavuştuğunda onu değiştirir. Lacan bunu histeriğin “doymamış arzusu” olarak tanımlar. Obsesif özne ise arzusunu sürekli erteleyen, onu imkânsız kılarak koruyan bir konumdadır. Her iki durumda da arzu, ötekinin gerçek doyumundan kişiyi koruyan bir kalkan işlevi görür.
Emma vakası: Travma sonradan kurulur
Freud'un 1895 tarihli Bilimsel Bir Psikoloji Taslağı'nda anlattığı Emma vakası, bu kavramları anlamak için önemli bir örnektir. Emma, mağazalara yalnız girmekten korkan genç bir kadındır. Freud, bu korkunun iki anının birleşiminden doğduğunu gösterir: Çocukken yaşadığı ve o dönemde anlamlandıramadığı bir deneyim, ancak ergenlikte yaşanan ikinci ve görece sıradan bir olayla bağlantı kurduğunda travmatik bir anlam kazanmıştır. Freud bu duruma “sonradanlık” adını verir.
Yazımızın ilk versiyonunda vurgulandığı gibi Emma ilk deneyimi yaşadığında henüz iyi-kötü, doğru-yanlış ayrımlarının oluşmadığı bir dönemdeydi; onu var eden şey, sonradan anlam kazanan travmatik deneyimdi. Onun semptomunun ardındaki soru da “Ben bir erkek için neyim?” sorusuydu. Freud bu ilişkiyi hazzın ötesinde acının bulunduğu fikriyle açıklar; Lacan ise arzuyu, kişiyi bu yoğun enerjiden koruyan bir tür savunma olarak görür.
Bastırma, direnç ve semptom
Freud'a göre semptomlar, kişinin gerçek hayatta ulaşamadığı doyumun yerini tutan ikame oluşumlardır. Semptom, direnç sayesinde açığa çıkması engellenen bir şeyin yerine geçen başka bir şeydir. Direnç bu nedenle semptomun ön koşuludur. Semptomu birbirine karşıt iki güç oluşturur: Bastırılan istek ve onu bastıran güç. Bu iki güç baştan beri birbirine müdahale eder; yani birbirlerine müdahale etmeden önce zaten var değillerdir.
Bu yüzden psikanalizde sık sık şu söylenir: Bastırılan şey her zaman geri döner. Bastırma eyleminin kendisi, geri dönen bastırılmış içeriğin izlerini taşır. Bastırma olmasaydı bastırılan şey de olmazdı. Semptomlar, rüyalar, dil sürçmeleri ve tekrarlar, bastırılmış olanın geri dönüşünün farklı biçimleridir. Bastırmalar da bastırılan şeyin ne olduğunu anlamamızı kolaylaştırır.
İmgesel, sembolik ve gerçek
Lacan insan deneyimini üç düzlem üzerinden düşünür. İmgesel düzlem, imgeler ve özdeşleşmelerle ilgilidir: İdeal ego, kafamızda kurduğumuz, olmak istediğimiz imgedir. Sembolik düzlem dil, yasa ve kültürel düzenle ilgilidir: Ego ideali, ötekinin bizde görmek istediğini düşündüğümüz şeydir. Gerçek ise dile ve imgeye tam olarak sığmayan, simgeleştirilemeyen alandır. Lacancı bakışta bastırma sembolik düzlemde işler ve sembolik de bir anlamda gerçeğin dolaylı geri dönüşüdür.
Her öznenin arzu hikâyesi içinde, oradaki nesneye hiçbir zaman tam olarak kavuşamayan bir hayat hikâyesi vardır. Bu hikâyeyi değiştirmek, öznenin psişik yapısıyla ve temel fantazmıyla yüzleşmesini gerektirir. Psikanalitik süreç tam da bu yüzleşmeye alan açar.
Psikanalitik terapi neyi amaçlar?
Psikanalitik terapi, semptomları yalnızca ortadan kaldırmayı değil, onların hangi soruya cevap olduğunu anlamayı amaçlar. Kişi serbest çağrışım yoluyla konuştukça, tekrarlayan örüntüler, sürçmeler ve rüyalar aracılığıyla bilinçdışı arzusuna dair bir şeyler fark edebilir. Bu süreç, kişinin kendi hikâyesindeki yerini yeniden konumlandırmasına ve arzusuyla daha özgür bir ilişki kurmasına yardımcı olabilir.
Herkesin bir yapısı vardır
Lacancı bakışta histeri ya da obsesyondan söz etmek, birinin “hasta” olduğunu söylemek anlamına gelmez. Nevrotik yapı, insanların büyük çoğunluğunun arzuyla ve eksiklikle ilişki kurma biçimidir. Kimimiz ötekinin bizden ne istediğini sürekli merak eder, kimimiz her şeyi kontrol altında tutarak belirsizlikten korunmaya çalışırız. Bu örüntüler hayatı zorlaştırdığında ve kişiye acı verdiğinde psikanalitik çalışma onları anlamaya yardımcı olabilir.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Hayatınızda aynı sorunların, ilişki örüntülerinin ya da kaygıların tekrar tekrar ortaya çıktığını fark ediyor, bunların kökenini derinlemesine anlamak istiyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak faydalı olabilir. Takıntılı düşünceler, yoğun kaygı ya da işlevselliğinizi etkileyen belirtiler yaşıyorsanız size en uygun yaklaşımı bir uzmanla birlikte belirlemeniz önemlidir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın.
Bu yazının ilk versiyonu Psk. Merve Sayar tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Lacan'a göre temel fantazm nedir?
Temel fantazm, öznenin arzuyla ve ötekiyle kurduğu ilişkinin bilinçdışı formülüdür. Lacan bunu $ ◇ a şeklinde gösterir ve öznenin hangi nevroz yapısında konumlandığını anlamak için temel bir ölçüt olarak kullanır.
Histeri ile obsesyon arasındaki fark nedir?
Psikanalitik bakışta histerik özne “Ben senin için neyim?” sorusu etrafında, obsesif özne ise “Ölü müyüm, canlı mıyım?” sorusu etrafında örgütlenir. Bu iki yapı arzuyla, kayıpla ve ötekiyle farklı biçimlerde ilişki kurar.
a nesnesi nedir?
Lacan'ın küçük a nesnesi, arzunun nedeni olan ve hiçbir zaman tam olarak ele geçirilemeyen kayıp nesnedir. Somut bir nesne değil, arzunun sürekli yeniden doğmasını sağlayan bir eksikliktir.
Psikanalitik terapi kimlere uygundur?
Psikanalitik terapi, yaşadığı tekrarlayan sorunların kökenini derinlemesine anlamak isteyen kişiler için uygun bir yaklaşımdır. Size hangi yöntemin uygun olduğunu bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte değerlendirebilirsiniz.
Lacan'ı okumak neden zordur?
Lacan kavramlarını dilbilim, felsefe ve matematikten ödünç aldığı karmaşık bir dille anlatır ve görüşleri zaman içinde değişmiştir. Bu yüzden onun metinlerine giriş kitapları ve klinik örnekler eşliğinde yaklaşmak çoğu zaman daha kolaydır.
Kaynaklar
Lacan, J. (1966). Écrits. Éditions du Seuil.
Fink, B. (1997). A Clinical Introduction to Lacanian Psychoanalysis: Theory and Technique. Harvard University Press.
Freud, S. (1895/1950). Entwurf einer Psychologie [Bilimsel Bir Psikoloji Taslağı].
Freud, S. (1896). Weitere Bemerkungen über die Abwehr-Neuropsychosen [Savunma nöropsikozları üzerine ek gözlemler].
Freud, S. (1915). Die Verdrängung [Bastırma].
Freud, S. (1917). Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse [Psikanalize Giriş Dersleri].
Freud, S. (1926). Hemmung, Symptom und Angst [Ketlenme, Semptom ve Kaygı].
Lacan, J. (1949). Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je [Ayna evresi]. Écrits (1966) içinde.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Kendi iç dünyanızı derinlemesine keşfetmek isterseniz uzmanlarımız yanınızda. Online terapi için başvurun →
