Varlıktan Yokluğa: Arzu, Eksiklik ve Anlam Üzerine Psikolojik Bir Okuma

Neden hep bir şeyin eksikliğini hissederiz? Arzu, eksiklik ve anlam üzerine psikanaliz, varoluşçu psikoloji ve modern araştırmalar ışığında bir okuma.

Affekt Editör·
Varlıktan Yokluğa: Arzu, Eksiklik ve Anlam Üzerine Psikolojik Bir Okuma

Yeryüzündeki her sistem, her durum, her olay ve her özne kendi zıttıyla birlikte var olur. Işık karanlıkla, ses sessizlikle, varlık da yoklukla anlam kazanır. Peki bu karşıtlık psikolojimizde nasıl kendini gösterir? Neden istediğimiz bir şeye ulaştığımızda kısa süre sonra yeniden bir eksiklik hissederiz? Arzu ve eksiklik duygusu, insan olmanın belki de en temel deneyimlerinden biridir.

Bu yazıda arzu ile eksiklik arasındaki ilişkiyi psikanalizin, varoluşçu psikolojinin ve modern araştırmaların bakış açısıyla ele alıyoruz. Amacımız, sürekli bir şeylerin peşinde koşmamızın ardındaki dinamikleri anlamak ve mutluluğun bir varış noktasından çok bir yolculuk olabileceğini birlikte düşünmek.

İnsan, arzulayan bir varlıktır

İnsan her an bir şeyleri arzular ve arzu nesnesinin peşinden giderken yine arzulamaya devam eder. Eğitimde, işte, aşkta ve ailede kendini var etmeye çalışır; hayatı boyunca enerjisinin büyük kısmını bu yollara harcar. Bu alanlardan birine diğerlerinden daha fazla duygusal yatırım yaptığında, o alan onun için hayatın merkezi hâline gelir. Bir dönem kariyer, bir dönem bir ilişki, bir başka dönem çocuklar ya da bir hayal, hayatımızın ağırlık merkezini oluşturabilir.

Arzu bizi harekete geçiren bir güçtür. Arzu olmadığında ya da arzunun yolu tıkandığında ise bir tür durgunluk ve kaygı ortaya çıkar. Psikanalitik bakış açısında kaygı, çoğu zaman arzunun önünde bir engel olduğunda, arzu ile gerçeklik arasındaki gerilimde belirir.

İlk ayrılık ve eksiklik duygusu

Psikanalitik kuramlara göre insanın eksiklik deneyimi yaşamın en başında başlar. Anne rahminde bütün ihtiyaçları kendiliğinden karşılanan bebek, doğumla birlikte bu bütünlük hissini kaybeder. Bebeklik döneminde bakım verenle kurulan yakın birlik de zamanla yerini ayrılığa bırakır; çocuk, annesinin ya da bakım vereninin ayrı bir kişi olduğunu, her istediğinde yanında olamayacağını öğrenir. Bu ayrılıklar sağlıklı bir gelişimin parçasıdır ama aynı zamanda insanın içinde hiçbir zaman tam olarak kapanmayan bir boşluk bırakır.

Fransız psikanalist Jacques Lacan'a göre insan, bu temel eksikliği kapatmak için ömrü boyunca bir şeylerin peşine düşer. Ancak hiçbir nesne, hiçbir başarı ya da ilişki bu eksikliği tam olarak dolduramaz; çünkü arzunun asıl nesnesi, ulaşılabilir bir şey değil, kaybedildiği hissedilen o bütünlük duygusudur. Bu yüzden bize hayal gibi gelen, çok istediğimiz, ulaşması zor olan ve çok değerli bulduğumuz şeylerin peşinden gideriz; ulaştığımızda ise arzu başka bir nesneye kayar.

Hegel'in diyalektiği: Zıtlıklardan doğan yeni

Alman filozof Hegel'in diyalektik düşüncesine göre bir durum ve onun karşıtı, birbirleriyle çatışarak yeni bir durumu mümkün kılar. Bunu basitçe şöyle düşünebiliriz: Akıllı telefonlar ve dokunmatik ekranlar gibi farklı teknolojilerin bir araya gelmesiyle okullarda kullanılan akıllı tahtalar ortaya çıktı. Bu mekanik bir örnek; psikolojide ise diyalektik, iç dünyamızdaki çelişkilerin bizi nasıl değiştirdiğini anlatır.

Hegel'in ünlü efendi-köle diyalektiği, insanın kendini ancak bir başkasının tanımasıyla var edebildiğini anlatır. Lacan bu fikirden etkilenerek, arzunun her zaman bir başkasının arzusuyla iç içe geçtiğini öne sürdü. Başka bir deyişle, neyi arzuladığımız, hayatımızdaki önemli kişilerin bizden ne istediği ve bizi nasıl gördüğüyle derinden bağlantılıdır.

Bir şeyi çok istemek ve onu istememek

Psikanalizin en şaşırtıcı fikirlerinden biri, insanın bir şeyi bilinçli olarak çok isterken bilinçdışı düzeyde ona karşı kararsız olabileceğidir. Yazımızın ilk versiyonunda da vurgulandığı gibi, bir özne bir şeyi çok fazla istiyorsa, bilinçdışında o kadar da istemiyor olabilir. Gündelik hayatta bunun izlerini, uzun süre hayalini kurduğumuz bir fırsatın eşiğinde kendimizi sabote etmemizde, ulaşmak istediğimiz bir hedefe yaklaştıkça erteleme yapmamızda ya da çok istediğimiz bir ilişkiye başladığımızda beklenmedik bir mesafe koymamızda görebiliriz.

Bu kararsızlığın pek çok kaynağı olabilir: arzuya ulaşmanın getireceği sorumluluklar, değişimin yarattığı belirsizlik, kayıp korkusu ya da arzunun aslında bize değil, başkalarına ait olması. Bu ikiliği fark etmek, kendimizi yargılamak yerine anlamamıza yardımcı olur.

Ulaştığımızda neden tatmin olmayız? Hedonik adaptasyon

Modern psikoloji araştırmaları da arzu ile tatmin arasındaki bu tuhaf ilişkiyi farklı bir dille doğruluyor. “Hedonik adaptasyon” adı verilen olguya göre, insanlar olumlu ya da olumsuz yaşam değişikliklerine zamanla alışır ve mutluluk düzeyleri bir süre sonra eski hâline yakın bir noktaya döner. Yeni bir iş, yeni bir ev ya da yeni bir telefonun verdiği heyecan zamanla sıradanlaşır ve yeni bir arzu belirir.

Kent Berridge ve Terry Robinson'ın sinirbilim çalışmaları, beyinde “istemek” ile “hoşlanmak” sistemlerinin birbirinden farklı işleyebildiğini gösterdi. Dopamin sistemi daha çok bir şeyi istemek ve ona yönelmekle ilişkilidir; aldığımız keyif ise başka sistemlerle bağlantılıdır. Bu, bir şeyi çok isteyip ona ulaştığımızda beklediğimiz kadar keyif alamamamızı kısmen açıklar. Kennon Sheldon ve Sonja Lyubomirsky'nin araştırmaları ise ulaştıklarımızı takdir etmeye devam etmenin ve hayatımıza çeşitlilik katmanın, bu alışma sürecini yavaşlatabildiğini gösteriyor.

Mutluluk varış noktası mı, yol mu?

Mutluluk yalnızca arzulanana kavuşmak mıdır? Yazımızın ilk versiyonu bu soruya güzel bir cevap veriyordu: Mutluluk sürecin kendisidir; o yol ve o yolda yaşananlardır. Hedeflere ulaşmak elbette değerlidir; ancak hayatın büyük kısmı hedeflere giden yolda geçer. Araştırmalar da bir hedefe doğru ilerlediğimizi hissetmenin, hedefe ulaşmaktan daha sürekli bir doyum sağlayabildiğini gösteriyor.

Bu bakış açısı, sürekli “bir sonraki şey” geldiğinde mutlu olacağımızı düşündüğümüz tuzağa karşı bir panzehir sunar. Okul bitince, terfi alınca, ev alınınca, evlenince, çocuklar büyüyünce mutlu olmayı beklemek, şimdiki anı sürekli ertelemek anlamına gelebilir.

Varoluşçu bakış: Yokluk, anlam ve özgürlük

Varoluşçu psikoterapinin öncülerinden Irvin Yalom, insanın dört temel varoluşsal kaygıyla yüzleştiğini öne sürer: ölüm, özgürlük, yalnızlık ve anlamsızlık. Ona göre bu gerçeklerle yüzleşmek ilk bakışta korkutucu olsa da, aynı zamanda daha gerçek ve canlı bir hayatın kapısını aralar. Yokluk bilinci, var olanın değerini fark etmemizi sağlar.

Toplama kampından sağ kurtulan psikiyatrist Viktor Frankl ise insanın en temel motivasyonunun anlam arayışı olduğunu savunur. Frankl'a göre insan, en zor koşullarda bile yaşadıklarına bir anlam yükleyebildiğinde dayanma gücü bulur. Bu açıdan bakıldığında eksiklik, yalnızca bir acı kaynağı değil, anlam arayışımızı besleyen bir boşluktur.

Eksiklikle barışmak: Gündelik hayatta neler yapabiliriz?

  1. Arzularınızı tanıyın: Gerçekten neyi istediğinizi ve bu isteğin size mi, yoksa çevrenizin beklentilerine mi ait olduğunu sorgulayın.

  2. Yola dikkat edin: Hedefe ulaşmayı beklerken yolda yaşadığınız küçük anları fark edin ve not alın.

  3. Takdir etmeye devam edin: Sahip olduklarınıza alışıp onları görünmez kılmak yerine, düzenli olarak onların değerini hatırlayın.

  4. Mükemmel bütünlüğü aramayı bırakın: Hiçbir ilişki, iş ya da başarı tüm boşlukları dolduramaz; bu beklenti hayal kırıklığını büyütür.

  5. Kararsızlığınızı yargılamayın: Bir şeyi hem isteyip hem de ondan korkmak insani bir durumdur; bu duyguları merakla inceleyin.

  6. Anlam kaynaklarınızı çeşitlendirin: İlişkiler, üretmek, öğrenmek, başkalarına katkı sunmak gibi farklı kaynaklar, tek bir alanın çökmesine karşı sizi korur.

Eksiklik duygusu ne zaman bir sorun hâline gelir?

Eksiklik duygusu insan olmanın bir parçasıdır; ancak bazı durumlarda kalıcı ve acı verici bir boşluğa dönüşebilir. Hiçbir şeyden keyif alamamak, sürekli içi boş hissetmek, hiçbir başarının ya da ilişkinin yeterli gelmemesi, depresyonun ya da bazı kişilik örüntülerinin belirtisi olabilir. Boşluk duygusunu bağımlılık yaratan davranışlarla, örneğin aşırı alışveriş, alkol, yemek ya da sürekli yeni ilişkilerle doldurmaya çalışmak da kısa vadeli bir rahatlama sağlayıp uzun vadede boşluğu derinleştirebilir.

Psikoterapide arzu ve eksiklik

Psikanalitik ve psikodinamik terapilerde kişinin arzuları, çatışmaları ve tekrar eden örüntüleri, bilinçdışı süreçlerle birlikte ele alınır. Amaç, eksikliği tamamen ortadan kaldırmak değil, onunla daha barışık bir ilişki kurmak ve arzunun kişinin kendi yaşamını zenginleştiren bir güce dönüşmesini sağlamaktır. Varoluşçu terapiler ise kişinin kendi anlamını bulmasına ve özgürlüğünün sorumluluğunu üstlenmesine odaklanır.

Arzu ve sosyal medya: Başkasının arzusunu arzulamak

Lacan'ın “arzu, ötekinin arzusudur” fikri, bugün sosyal medya çağında belki de hiç olmadığı kadar görünür. Akışımızda gördüğümüz tatiller, bedenler, evler ve ilişkiler, çoğu zaman neyi istememiz gerektiğine dair sessiz bir mesaj taşır. Sahip olmadığımızı fark ettiğimiz şeylerin listesi sürekli uzar ve eksiklik duygusu büyür. Bu yüzden zaman zaman durup kendimize şunu sormak değerlidir: “Bunu gerçekten ben mi istiyorum, yoksa başkalarında gördüğüm için mi istiyorum?” Bu soru, arzularımızı yargılamak için değil, onlarla daha bilinçli bir ilişki kurmak için önemlidir.

Belki de en önemli soru, eksikliği nasıl kapatacağımız değil, onunla nasıl yaşayacağımızdır.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Uzun süredir derin bir boşluk duygusu yaşıyorsanız, hiçbir şeyden keyif alamıyorsanız, hayatınızın anlamını yitirdiğini hissediyorsanız ya da bu boşluğu zarar verici davranışlarla doldurmaya çalıştığınızı fark ediyorsanız bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Yaşama isteğinizi kaybettiğinizi ya da kendinize zarar vermeyi düşündüğünüzü hissediyorsanız beklemeden 112'yi arayın.

Varlık sadece vardır; var oluş ise anlamı gereği bir süreç gerektirir. Öznenin var olması için yokluğun, yani eksikliğin de olması gerekir. Belki de insanı insan yapan, bu eksikliği tamamen kapatmak değil, onunla birlikte anlamlı bir hayat kurabilmektir.

Bu yazının ilk versiyonu Psk. Merve Sayar tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Neden istediğim şeye ulaşınca mutlu olamıyorum?

Hedonik adaptasyon adı verilen süreç nedeniyle insanlar ulaştıkları şeylere zamanla alışır ve mutluluk düzeyi eski hâline yakın bir noktaya döner. Ayrıca beyinde bir şeyi istemek ile ondan hoşlanmak farklı sistemlerle ilişkilidir. Ulaştıklarınızı takdir etmeye devam etmek bu süreci yavaşlatabilir.

Psikanalize göre arzu nedir?

Psikanalize göre arzu, insanın yaşamın başında kaybettiği bütünlük duygusunu yeniden arama çabasından doğar. Lacan'a göre hiçbir nesne bu eksikliği tam olarak dolduramaz; bu yüzden arzu bir nesneden diğerine kayarak sürer.

Sürekli içimde bir boşluk hissetmem normal mi?

Zaman zaman eksiklik hissetmek insanidir. Ancak boşluk duygusu kalıcıysa, hiçbir şeyden keyif alamıyorsanız ya da bu duyguyu zararlı davranışlarla doldurmaya çalışıyorsanız bir uzmanla konuşmanız önemlidir.

Mutluluk bir hedef mi, süreç mi?

Araştırmalar ve pek çok psikolojik yaklaşım, mutluluğun büyük ölçüde hedeflere giden yolda, ilerleme hissinde ve gündelik anlarda yaşandığını gösteriyor. Hedeflere ulaşmak değerlidir ama mutluluğu yalnızca varış noktasına ertelemek şimdiki anı kaçırmamıza yol açabilir.

Eksiklik duygusu her zaman kötü müdür?

Hayır. Eksiklik duygusu bizi merak etmeye, öğrenmeye, ilişkiler kurmaya ve üretmeye yönelten bir güç de olabilir. Önemli olan bu duygunun bizi tüketmesine izin vermeden onu anlamlı hedeflere ve ilişkilere yönlendirebilmektir.

İçimdeki boşluk hissi ne zaman bir uzmana danışmayı gerektirir?

Boşluk hissi uzun süredir devam ediyor, günlük hayatınızı, ilişkilerinizi ya da işinizi etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak iyi gelebilir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: İçinizdeki boşluk duygusunu bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.