Çoğumuz affetmenin, hata yapan kişiyi suçsuz bulmak ya da yaşananları görmezden gelmek anlamına geldiğini düşünürüz. Oysa psikolojide affetmek, geçmişteki incitici deneyimlerin yarattığı öfke ve kırgınlığın bugünkü yaşamımızı yönetmesine son vermek olarak ele alınır. Affedemediğimiz arkadaşlarımız, eşimiz ya da yakınlarımız olabilir; ama çoğu zaman bu kırgınlıkların en eski izleri, sevmeyi ve sevilmeyi ilk öğrendiğimiz yerde, ebeveynlerimizle ilişkimizde saklıdır.
Bu yazıda ebeveynlerimizi affetmenin ne anlama gelip gelmediğini, affetme üzerine yapılan araştırmaların neler gösterdiğini, çocukluk deneyimlerinin yetişkin ilişkilerimize nasıl taşındığını ve bu yükü hafifletmek için atılabilecek adımları ele alıyoruz. Baştan belirtelim: Affetmek bir zorunluluk değil, kişinin kendi iyileşmesi için seçebileceği bir yoldur.
Affetmek ne demektir, ne demek değildir?
Affetme araştırmalarının öncülerinden psikolog Robert Enright ve psikiyatrist Richard Fitzgibbons, affetmeyi incitilen kişinin haklı olarak duyduğu öfke ve kırgınlığı bırakmayı seçmesi ve zamanla incitene karşı daha az olumsuz, hatta daha şefkatli bir tutum geliştirmesi olarak tanımlar. Bu tanımda önemli olan, affetmenin incitilen kişinin iç dünyasında gerçekleşen bir süreç olmasıdır.
Affetmenin ne olmadığını bilmek de en az tanımı kadar önemlidir:
Unutmak değildir. Yaşananları hatırlamaya devam edersiniz; değişen, o anıların sizde uyandırdığı duygunun gücüdür.
Onaylamak ya da mazur görmek değildir. Bir davranışın yanlış olduğunu kabul ederken de affedebilirsiniz.
Barışmak zorunda olmak değildir. Affetmek içsel bir süreçtir; ilişkiyi yeniden kurup kurmamak ayrı bir karardır.
Sınırlarınızdan vazgeçmek değildir. Affettiğiniz biriyle de kendinizi koruyan sınırlar koyabilirsiniz.
Bir zorunluluk değildir. Özellikle istismar ve şiddet içeren deneyimlerde önce güvenlik ve iyileşme gelir.
Bir küslük olmasa da kırgınlık olabilir
“Ailemle aram gayet iyi, neden onları affetmem gereksin?” diye düşünebilirsiniz. Affetmek için ortada açık bir küslük olması gerekmez. Ebeveynlerinizle konuşurken çabuk sesinizi yükselttiğinizi, kendinizi sık sık mağdur hissettiğinizi, bugünkü zorluklarınızın sorumluluğunu sürekli onlarda gördüğünüzü ya da onların bir sözüyle yeniden küçük bir çocuk gibi hissettiğinizi fark ediyorsanız, içinizde hâlâ çözülmemiş bir kırgınlık olabilir.
Bu kırgınlıklar çoğu zaman sessizdir. Bayram ziyaretlerinde hissedilen gerginlikte, annenin bir eleştirisine verilen orantısız tepkide, babanın onayını hâlâ beklemekte ya da kendi çocuğumuza “asla onlar gibi olmayacağım” diye yemin etmekte kendini gösterir.
Kırgınlığın bir başka işareti de ilişkilerimizde tekrar eden örüntülerdir. Eleştirel bir ebeveynle büyüyen biri, yetişkinlikte de kendisini sürekli eleştiren partnerlere ya da yöneticilere yönelebilir; ilgisiz bir ebeveynle büyüyen biri ise yakınlık kurduğu herkesin bir gün onu bırakacağından korkabilir. Bu örüntüler fark edilmediğinde, eski yaralar yeni ilişkilerde yeniden açılır. Affetme çalışması, bu örüntüleri görünür kılmanın da bir yoludur.
Ebeveynlerimiz de kendi geçmişlerinin izlerini taşır
Sevmeyi, sevilmeyi, başarmayı ve kaybetmeyi, kısacası bizi biz yapan pek çok şeyi ailemizden öğreniriz. Ebeveynlerimiz de kusursuz değildi; elbette yanlışlar yaptılar. Kendi çocukluklarında sevgi görmedikleri için sevgiyi göstermekte zorlanmış, zor bir çocukluk geçirdikleri için bizi fazla korumuş ya da şımartmış, hiç takdir edilmedikleri için bizi takdir etmekte cimri davranmış olabilirler.
Bağlanma araştırmaları bu aktarımı bilimsel olarak da gösterir. Marinus van IJzendoorn’un 1995’te yayımlanan meta-analizi, ebeveynlerin kendi çocukluk deneyimlerini nasıl anlattığını değerlendiren Yetişkin Bağlanma Görüşmesi ile bebeklerinin onlara bağlanma biçimi arasında güçlü bir ilişki olduğunu ortaya koydu. Başka bir deyişle ebeveynlerin kendi geçmişleriyle ilişkisi, çocuklarına nasıl ebeveynlik yaptıklarını etkileyebiliyordu.
Bunu anlamak, yaşadıklarınızın acısını küçültmek için değil, resmi daha bütün görebilmek içindir. Ebeveynlerinizin de bir zamanlar çocuk olduğunu ve kendi yaralarıyla, ellerindeki imkânlarla yapabileceklerinin en iyisini yapmaya çalıştıklarını görmek, öfkenin yanına bir anlayış da ekleyebilir.
Ebeveynlerimizi anlamak, yaşadıklarımızı haklı çıkarmak değildir; döngüyü bizim kuşağımızda kırabilmek için onu görmektir.
Döngü kırılabilir: Kazanılmış güvenli bağlanma
Peki zor bir çocukluk geçirmiş biri, aynı örüntüleri kaçınılmaz olarak tekrar mı eder? Araştırmalar bu soruya umut verici bir yanıt veriyor. Bağlanma literatüründe kazanılmış güvenli bağlanma (earned security) olarak adlandırılan kavram, olumsuz çocukluk deneyimleri olmasına rağmen bu deneyimleri tutarlı, dengeli ve bütünleşmiş biçimde anlatabilen yetişkinleri tanımlar.
Glenn Roisman ve arkadaşlarının 2002’deki çalışması, olumsuz çocukluk deneyimlerini tutarlı bir biçimde anlatabilen bu yetişkinlerin, olumlu çocukluk deneyimlerini anlatan güvenli yetişkinler kadar etkili ebeveynlik yapabildiğini gösteren önceki bulgulara dikkat çekti. Yani belirleyici olan yalnızca ne yaşadığımız değil, yaşadıklarımızı nasıl anlamlandırdığımız ve bütünleştirdiğimizdir.
Affetme süreci, tam da bu bütünleştirme çalışmasının bir parçası olabilir. Ebeveynlerimizi ne idealize etmek ne de tamamen şeytanlaştırmak; onların hem iyi hem de incitici yanlarını görebilmek, kendi hikâyemizi daha tutarlı ve özgür bir biçimde anlatabilmemizi sağlar.
Affetmek neden iyi gelebilir?
Uzun süre taşınan öfke ve kırgınlık, zihni sürekli geçmişe bağlar. Aynı sahneleri tekrar tekrar düşünmek, iç konuşmalarda hesaplaşmak ve bedensel gerginlik yaşamak, bugüne ayrılabilecek enerjiyi tüketir. Araştırmacılar affetmeyi, bu yükü azaltan duygu odaklı bir başa çıkma süreci olarak tanımlar ve hem ruhsal hem bedensel sağlıkla ilişkisini inceler.
Emiliano Ricciardi ve arkadaşlarının 2013’te yaptığı beyin görüntüleme çalışmasında, katılımcılardan incitici sosyal senaryoları hayal ettikten sonra ya affetmeleri ya da kin beslemeleri istendi. Affetme koşulu, duygu düzenleme ve başkasının bakış açısını alma ile ilişkili beyin bölgelerinin etkinliğiyle bağlantılıydı. Bu bulgu, affetmenin pasif bir unutma değil, aktif bir duygusal düzenleme çabası olduğunu destekler.
Karar olarak affetmek, duygu olarak affetmek
Affetme araştırmalarında iki boyut birbirinden ayrılır: Karara dayalı affetme, kişinin intikam ya da cezalandırma isteğinden vazgeçme ve inciten kişiye ileride nasıl davranacağına dair bilinçli bir niyet geliştirmesidir. Duygusal affetme ise öfke, kırgınlık ve kin gibi olumsuz duyguların zamanla yerini daha nötr ya da şefkatli duygulara bırakmasıdır. Lichtenfeld ve arkadaşlarının 2019’daki çalışması da bu iki boyutu ayrı ayrı ele alır.
Bu ayrım rahatlatıcıdır: “Affetmeye karar verdim ama hâlâ kızgınım” diyorsanız, bir şeyleri yanlış yapıyor değilsiniz. Karar çoğu zaman ilk adımdır; duygular ise kendi hızlarında, çoğu zaman inişli çıkışlı bir yolla değişir. Bir aile toplantısında eski öfkenin yeniden kabarması, sürecin başa döndüğü anlamına gelmez.
Affetme terapisi işe yarıyor mu?
Affetmeyi destekleyen psikoterapötik müdahaleler sistematik olarak araştırılmıştır. Nathaniel Wade ve arkadaşlarının 2014’te yayımlanan meta-analizi, belirli bir incinmeyi affetmeye yönelik müdahalelerin, müdahale almayan gruplara ve başka tedavilere göre affetmeyi daha fazla artırdığını gösterdi. Ayrıca bu müdahalelere katılanlarda depresyon ve kaygı belirtilerinde de azalma görüldü. Çalışmada müdahale süresi uzadıkça affetme üzerindeki etkinin de arttığı bildirildi.
Bu bulgunun gündelik hayattaki anlamı şudur: Affetmek bir anda verilen bir karar değil, zaman ve emek gerektiren bir süreçtir. Acele etmek ya da kendinizi “artık affetmiş olmalıyım” diye zorlamak yerine, sürecin kendi hızında ilerlemesine izin vermek daha sağlıklıdır.
Affetme sürecinde zaman zaman geriye gidiş yaşamak da doğaldır. Ebeveyninizin yeni bir sözü ya da eski bir anının canlanması, yatışmış duyguları yeniden alevlendirebilir. Bu anlarda kendinizi suçlamak yerine, duygunun geçici olduğunu hatırlamak ve daha önce attığınız adımların kaybolmadığını bilmek önemlidir.
Ebeveynlerimizi affetmek için adım adım bir yol
Kırgınlığınızı adlandırın. Hangi deneyimler sizi incitti? Bunları yargılamadan yazın. Ne hissettiğinizi açıkça görmek, sürecin ilk adımıdır.
Öfkenizin haklılığını kabul edin. Öfke, sınırlarınızın ihlal edildiğini gösteren bir duygudur. Affetmeye geçmeden önce onu bastırmak yerine tanımak gerekir.
Bugüne etkisini fark edin. Bu deneyimler bugün ilişkilerinizi, özgüveninizi ve kararlarınızı nasıl etkiliyor?
Ebeveyninizin hikâyesini merak edin. Onun çocukluğu nasıldı? Hangi koşullarda, hangi yüklerle ebeveyn oldu? Bu, yaptıklarını haklı çıkarmak için değil, onu bir insan olarak görebilmek içindir.
Sorumluluğu yeniden dağıtın. Çocukken olanlar onların sorumluluğuydu; bugün hayatınızı nasıl şekillendireceğiniz ise sizin elinizde.
Affetmeyi bir karar ve bir süreç olarak görün. Önce kin beslememe kararı verilebilir; duyguların değişmesi ise zaman alır.
Sınırlarınızı belirleyin. Affetmek, sizi bugün de inciten davranışlara izin vermek anlamına gelmez. Ne kadar yakınlık istediğinize siz karar verirsiniz.
Gönderilmeyen mektup egzersizi
Terapide sıklıkla kullanılan bir yöntem, ebeveyninize asla göndermeyeceğiniz bir mektup yazmaktır. Bu mektupta size neler yaşattığını, o dönemde neler hissettiğinizi, ondan neye ihtiyaç duyduğunuzu ve bugün bu deneyimlerin sizi nasıl etkilediğini sansürsüz biçimde yazabilirsiniz. Amaç karşı tarafı ikna etmek ya da onu cezalandırmak değil, içinizde birikmiş olanı sözcüklere dökmektir.
Birkaç gün sonra ikinci bir mektup yazmayı deneyebilirsiniz: Bu kez ebeveyninizin bakış açısından, onun kendi çocukluğunu ve o yıllardaki koşullarını hayal ederek. Bu ikinci mektup yaşadıklarınızı haklı çıkarmak için değil, resmi farklı bir açıdan görebilmek içindir. Yazarken yoğun duygular yükselirse ara vermek ve kendinize nazik davranmak önemlidir; bu çalışmayı bir uzmanla birlikte yürütmek süreci daha güvenli hâle getirebilir.
Kurban rolünden yetişkin sorumluluğuna
Ebeveynlerimizi doğru biçimde affedebilmek için kendimizi onlara bağımlı çocuklar olarak görmekten vazgeçmemiz gerekir. Çocukken gerçekten çaresizdik; bugün ise kendi yaşamımızı şekillendirme kapasitesine sahip yetişkinleriz. Bu geçiş, “Bana bunu onlar yaptı” cümlesinden “Bana bunlar oldu ve şimdi bununla ne yapacağıma ben karar veriyorum” cümlesine geçiştir.
Hatalarımızın ve mutsuzluklarımızın sorumluluğunu sürekli ebeveynlerimize yüklemek, kısa vadede rahatlatıcı görünebilir; ama aynı zamanda bizi değişim gücümüzden de uzaklaştırır. Sorumluluğu almak suçu üstlenmek değildir; yalnızca direksiyonu yeniden elimize almaktır.
Bu geçişte kendinize şu soruyu sormak yararlı olabilir: Çocukken ihtiyaç duyduğum ama alamadığım şey neydi ve bugün bunu kendime ya da sağlıklı ilişkilerimden nasıl sağlayabilirim? Takdir, güven, ilgi ya da koşulsuz kabul; bu ihtiyaçların yetişkinlikte de karşılanabileceğini keşfetmek, geçmişin yükünü hafifletir.
Gündelik hayattan bir örnek
Deniz, babasının çocukluğunda neredeyse hiç takdir etmediğini, karnesine bakıp yalnızca düşük notları sorduğunu hatırlıyor. Yetişkinlikte her işinde mükemmel olmaya çalışıyor ve yöneticisinin en küçük eleştirisinde günlerce kendini kötü hissediyor. Babasıyla görüşmeleri soğuk ve kısa geçiyor.
Terapide Deniz, babasının da sert bir babanın oğlu olarak büyüdüğünü, takdir etmeyi hiç görmediğini fark etti. Bu farkındalık, yaşadığı kırgınlığı silmedi; ama babasını yalnızca “beni hiç beğenmeyen adam” olarak değil, kendi yaralarını taşıyan bir insan olarak da görmeye başladı. Zamanla babasının onayını beklemeyi bıraktı ve kendine, ondan alamadığı takdiri vermeyi öğrenmeye başladı. Aralarındaki ilişki tamamen değişmedi, ama Deniz’in içindeki yük hafifledi.
Deniz’in hikâyesi, affetmenin çoğu zaman büyük bir barışma sahnesiyle değil, küçük iç değişimlerle gerçekleştiğini gösteriyor: daha az savunmacı hissetmek, ebeveynin sözlerinin eskisi kadar yakmaması, onun onayına duyulan ihtiyacın azalması ve kendi değerini kendi içinde bulabilmek.
Affetmenin bir zorunluluk olmadığı durumlar
Fiziksel, duygusal ya da cinsel istismar, şiddet veya ağır ihmal yaşamış kişiler için “affetmelisin” mesajı ek bir yük ve hatta yeni bir yaralanma olabilir. Bu tür deneyimlerde öncelik, kişinin güvenliği, yaşadıklarının tanınması ve travmanın uzman desteğiyle işlenmesidir. Affetme, bu sürecin bir parçası olabilir de olmayabilir de; karar tamamen kişinin kendisine aittir.
Hâlâ sizi inciten, aşağılayan ya da tehlikeye atan bir ebeveynle ilişkinizde mesafe koymak ya da teması sınırlamak da meşru bir seçenektir. Affetmek, kendinizi korumaktan vazgeçmek anlamına gelmez. Bu kararı verirken suçluluk duymanız olağandır; ancak kendinizi korumak, sevgisizlik değil, kendinize gösterdiğiniz özenin bir ifadesidir.
Aile buluşmalarında kendinizi korumak
Affetme yolculuğu sürerken bayramlar, aile yemekleri ve uzun ziyaretler zorlayıcı olabilir. Eski rollerin ve tartışmaların hızla yeniden canlandığı bu anlar için küçük hazırlıklar yapmak işinizi kolaylaştırır:
Ziyaretin süresini önceden belirleyin ve kendinize ara vermek için kısa yürüyüşler planlayın.
Sizi tetikleyen konuları önceden fark edin ve bu konular açıldığında nasıl yanıt vereceğinizi düşünün.
Her eleştiriye yanıt vermek zorunda olmadığınızı hatırlayın; “Bu konuda farklı düşünüyoruz” demek yeterli olabilir.
Ziyaret sonrası kendinize dinlenme ve duygularınızı yazma zamanı ayırın.
Kendinizi de affetmek
Ebeveynlerimizi affetme yolculuğu çoğu zaman kendimizi affetmeye de uzanır: onlara verdiğimiz sert tepkiler, yıllarca taşıdığımız öfke ya da kendi çocuğumuza istemeden tekrarladığımız örüntüler için. Kendinize bir dostunuza göstereceğiniz anlayışı göstermek, bu süreci kolaylaştırır. Siz de tıpkı ebeveynleriniz gibi, elinizdeki imkânlarla yapabileceğinizin en iyisini yapmaya çalışan bir insansınız.
Ne zaman profesyonel destek almalısınız?
Aile geçmişinizle ilgili duygular bazen tek başına taşınamayacak kadar ağır olabilir. Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak iyi gelebilir:
Geçmişteki aile deneyimleri bugün ilişkilerinizi, özgüveninizi ya da ruh hâlinizi belirgin biçimde etkiliyorsa
Ebeveynlerinizle her temas sonrasında günlerce süren öfke, suçluluk ya da çökkünlük yaşıyorsanız
Çocuklukta istismar, şiddet ya da ağır ihmal yaşadıysanız
Kendi ebeveynliğinizde istemediğiniz örüntüleri tekrarladığınızı fark ediyorsanız
Affetmek isteyip bir türlü ilerleyemediğinizi hissediyorsanız
Online terapide çocukluk deneyimlerinizi güvenli bir ortamda ele alabilir, kırgınlıklarınızla çalışabilir ve kendinize ait daha özgür bir hikâye kurabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen yalnız kalmayın ve acil durumda 112’yi arayın.
Bu yazının ilk versiyonu Psk. Dan. Şevval Yeşil tarafından kaleme alınmıştır.
Sıkça sorulan sorular
Affetmek, yaşananları unutmak anlamına mı gelir?
Hayır. Affetmek, yaşananları yok saymak ya da onaylamak değil; o anıların bugünkü duygularınızı ve kararlarınızı yönetmesine izin vermemektir. Sınırlarınızı korurken de affedebilirsiniz.
Ebeveynlerimi affedemiyorsam bu normal mi?
Evet, özellikle derin kırgınlıklar söz konusuysa affetmek zaman alan bir süreçtir ve zorlanması gereken bir şey değildir. Araştırmalar affetme müdahalelerinde sürenin uzamasının etkiyi artırdığını gösteriyor; acele etmeniz gerekmez.
Affetmek için ebeveynlerimle barışmam gerekir mi?
Hayır. Affetmek içsel bir süreçtir; ilişkiyi yeniden kurup kurmamak ya da ne kadar yakın olacağınız ayrı bir karardır. Size zarar veren bir ilişkide mesafeyi korurken de içsel olarak affedebilirsiniz.
Zor bir çocukluk geçirdiysem aynı hataları çocuğuma da yapar mıyım?
Kaçınılmaz değil. Araştırmalar, olumsuz çocukluk deneyimlerini anlamlandırıp bütünleştirebilen yetişkinlerin de güvenli ve etkili ebeveynlik yapabildiğini gösteriyor. Geçmişinizle çalışmak döngüyü kırmanın en güçlü yoludur.
Aile kırgınlıkları için ne zaman uzmana başvurmalı?
Geçmişteki aile deneyimleri bugün ilişkilerinizi, özgüveninizi ya da ruh hâlinizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmanla çalışmak iyi gelebilir. İstismar ya da şiddet içeren deneyimlerde affetmek bir zorunluluk değildir; önce güvenliğiniz ve iyileşmeniz gelir.
Kaynaklar
Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness therapy: An empirical guide for resolving anger and restoring hope. Washington, DC: American Psychological Association.
Okumaya devam edin
Uzman desteği: Aile ilişkilerinizin bugüne etkisini bir uzmanla birlikte keşfetmek isterseniz: Online terapi için başvurun →
