Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB): Belirtiler, Nedenler ve Tedavi

Obsesif kompulsif bozukluk nedir? OKB'nin belirtileri, takıntı ve zorlantı döngüsü, nedenleri ve maruz bırakma ve tepki önleme ile tedavisi üzerine rehber.

Affekt Editör·
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB): Belirtiler, Nedenler ve Tedavi

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB), istenmeyen, rahatsız edici ve tekrarlayan düşüncelerin (obsesyonlar) ve bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemlerin (kompulsiyonlar) kişinin günlük hayatını belirgin biçimde etkilediği bir ruh sağlığı sorunudur. Günlük hayatta pek çok insan bazı konularda endişe, evham ya da takıntılar yaşayabilir ve bunlarla baş edebilir; OKB'de ise kişi, düşüncelerinin mantıksız olduğunu çoğu zaman bilmesine rağmen onlardan kurtulamaz.

Bu yazıda OKB'nin ne olduğunu, sık görülen belirtilerini, takıntı ve zorlantı döngüsünü, olası nedenlerini ve bilimsel olarak etkinliği gösterilmiş tedavi yöntemlerini ele alıyoruz. İyi haber şu ki OKB, doğru yaklaşımla tedavi edilebilir bir sorundur.

OKB nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk, takıntılı düşüncelerin kişinin günlük hayatını, çevresini ve yaşamsal etkinliklerini etkileyecek düzeye gelmesiyle ortaya çıkan bir ruh sağlığı sorunudur. Obsesyonlar, kişinin isteği dışında zihnine gelen, tekrarlayan ve yoğun sıkıntı yaratan düşünce, imge ya da dürtülerdir. Kompulsiyonlar ise bu sıkıntıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını önlemek amacıyla yapılan tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir.

DSM-5'e göre OKB tanısı için obsesyonların ve/veya kompulsiyonların zaman alıcı olması (örneğin günde bir saatten fazla sürmesi) ya da kişide belirgin sıkıntıya veya işlevsellikte bozulmaya yol açması gerekir. OKB'li kişilerin önemli bir kısmı düşüncelerinin aşırı ya da mantıksız olduğunun farkındadır; ancak bu farkındalık, düşüncelerin yarattığı kaygıyı ortadan kaldırmaya yetmez.

OKB ne kadar yaygın?

Yazımızın ilk versiyonunda da belirtildiği gibi, araştırmalar OKB'nin her 100 kişiden yaklaşık iki ya da üçünü yaşamlarının bir döneminde etkilediğini gösteriyor. Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılan geniş çaplı Ulusal Eş Tanı Araştırması'nda yaşam boyu yaygınlık yaklaşık yüzde 2,3 olarak bulundu. Yetişkinlikte kadınlarda biraz daha sık görülürken, erkeklerde belirtiler genellikle daha erken yaşlarda, çoğu zaman çocukluk ya da ergenlikte başlar.

En sık görülen obsesyonlar

  • Mikrop, kir ya da hastalık bulaşma korkusu

  • Sürekli şüphe duyma: kapıyı kilitledim mi, ocağı kapattım mı?

  • Simetri, düzen ve “tam doğru olma” ihtiyacı

  • Başkalarına istemeden zarar verme korkusu

  • İstenmeyen cinsel ya da şiddet içeren düşünceler

  • Dini ya da ahlaki konularda aşırı kaygı ve günah işleme korkusu

  • Toplumda kabul edilmeyecek bir davranışta bulunma korkusu

  • Hata yapmaktan aşırı korkma

En sık görülen kompulsiyonlar

  • Elleri tekrar tekrar ve belirli kurallarla yıkamak, uzun duşlar almak

  • Tokalaşmaktan, kapı kollarına dokunmaktan kaçınmak

  • Kilit, ocak, ütü ve elektrik düğmelerini defalarca kontrol etmek

  • Eşyaları belirli bir düzen ya da simetriye göre yerleştirmek

  • İşleri belirli sayıda ya da belirli bir sırayla yapmak

  • İçinden sayı saymak, belirli kelime, cümle ya da duaları tekrarlamak

  • Sürekli güvence istemek ya da zihinde olayları tekrar tekrar gözden geçirmek

Yazımızın ilk versiyonunda değeri olmayan eşyaları toplama ve biriktirme de OKB belirtileri arasında sayılmıştı. Güncel tanı sistemi DSM-5'te biriktirme bozukluğu, OKB ile ilişkili ama ayrı bir tanı olarak ele alınmaktadır.

Takıntılı düşünceler herkeste olur mu?

Evet. Stanley Rachman ve Padmal de Silva'nın 1978'deki öncü çalışması, sağlıklı insanların büyük çoğunluğunun da zaman zaman istenmeyen, rahatsız edici düşünceler yaşadığını gösterdi: birini itme düşüncesi, bir yakına zarar gelmesi imgesi ya da uygunsuz bir şey söyleme dürtüsü gibi. Bu düşüncelerin içeriği, OKB'li kişilerin obsesyonlarından çok da farklı değildi. Fark, bu düşüncelerin nasıl yorumlandığında ve onlara nasıl tepki verildiğindeydi.

Paul Salkovskis'in bilişsel modeline göre OKB'li kişiler bu sıradan düşünceleri önemli ve tehlikeli olarak yorumlar: “Bu düşünceyi düşündüğüme göre kötü biriyim” ya da “Bu düşünceyi düşünürsem gerçekleşebilir ve bundan ben sorumlu olurum.” Bu yorumlar yoğun kaygı ve sorumluluk duygusu yaratır; kişi de bu kaygıyı azaltmak için kompulsiyonlara başvurur.

Takıntı ve zorlantı döngüsü

  1. Tetikleyici: Bir durum, nesne ya da düşünce obsesyonu başlatır; örneğin bir kapı koluna dokunmak.

  2. Obsesyon: “Mikrop bulaştı, hastalanacağım ya da ailemi hasta edeceğim” düşüncesi belirir.

  3. Kaygı: Yoğun sıkıntı, korku ya da tiksinti hissedilir.

  4. Kompulsiyon: Kişi ellerini belirli bir şekilde ve defalarca yıkar.

  5. Geçici rahatlama: Kaygı kısa süreliğine azalır.

  6. Döngünün güçlenmesi: Rahatlama, kompulsiyonun “işe yaradığı” inancını pekiştirir ve bir sonraki tetikleyicide döngü daha güçlü biçimde tekrarlanır.

Bu döngü, OKB'nin neden kendiliğinden geçmediğini ve zamanla neden daha fazla zaman alabildiğini açıklar. Kompulsiyonlar kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede obsesyonları besler.

OKB'nin nedenleri nelerdir?

Obsesif kompulsif bozukluğun nedenleri tam olarak bilinmese de araştırmalar, biyolojik, psikolojik ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığını gösteriyor:

  • Genetik yatkınlık: Birinci derece akrabalarında OKB bulunan kişilerde risk daha yüksektir.

  • Beyin işleyişi: Beynin ön bölgeleri ile derin yapıları arasındaki bazı devrelerin işleyişinde farklılıklar bildirilmiştir.

  • Nörokimyasal etkenler: Serotonin başta olmak üzere bazı nörotransmitter sistemlerinin rol oynadığı düşünülür; bu, bazı ilaçların etkinliğini de açıklar.

  • Öğrenme ve inançlar: Aşırı sorumluluk duygusu, belirsizliğe tahammülsüzlük, mükemmeliyetçilik ve düşüncelere aşırı önem verme gibi inanç örüntüleri.

  • Stresli yaşam olayları: Yoğun stres, kayıplar ya da büyük yaşam değişiklikleri belirtileri tetikleyebilir ya da şiddetlendirebilir.

OKB nasıl teşhis edilir?

OKB'nin teşhisi için herhangi bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Teşhis, bir psikiyatrist ya da klinik psikolog tarafından yapılan ayrıntılı bir görüşme ve belirtilerin değerlendirilmesiyle konur. Bu süreçte belirtilerin ne kadar zaman aldığı, ne kadar sıkıntı yarattığı ve hayatı ne ölçüde etkilediği incelenir; benzer belirtilere yol açabilen diğer durumlar da göz önünde bulundurulur. Tedavinin başarılı olması için erken fark edilmesi son derece önemlidir; çünkü belirtiler uzun süre tedavisiz kaldığında daha yerleşik hâle gelebilir.

OKB'nin tedavisi

Obsesif kompulsif bozukluk terapiyle iyileştirilebilir. Bugün OKB tedavisinde en güçlü kanıta sahip yöntemler, maruz bırakma ve tepki önleme temelli bilişsel davranışçı terapi ile belirli ilaç tedavileridir. İngiltere'nin ulusal sağlık kılavuzu NICE de hafif ve orta düzeydeki OKB'de öncelikle bu terapiyi, daha ağır durumlarda ise terapi ile ilaç tedavisinin birlikte kullanılmasını önerir.

Maruz bırakma ve tepki önleme

Maruz bırakma ve tepki önleme yönteminde kişi, bir terapist eşliğinde ve kademeli olarak kaygı uyandıran durumlarla karşılaşır; ancak bu kez kompulsiyonu yapmaz. Örneğin bulaşma kaygısı olan biri önce görece az kaygı uyandıran bir nesneye dokunur ve ellerini yıkamadan kaygının kendiliğinden azalmasını bekler. Zamanla daha zor durumlara geçilir. Bu süreç, beynin korkulan sonucun gerçekleşmediğini ve kaygının kompulsiyon yapılmadan da azalabildiğini öğrenmesini sağlar. Edna Foa ve arkadaşlarının çalışmaları, bu yöntemin OKB belirtilerinde belirgin ve kalıcı iyileşme sağladığını göstermiştir.

İlaç tedavisi

Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) gibi bazı antidepresanlar OKB tedavisinde etkilidir. OKB'de bu ilaçlar çoğu zaman depresyona göre daha yüksek dozlarda ve daha uzun sürede etki gösterir. İlaç tedavisinin başlatılması, dozu ve sonlandırılması mutlaka bir psikiyatrist tarafından planlanmalıdır.

Günlük hayatta OKB ile başa çıkmak

  • Düşünceyle düşünce olarak ilişki kurun: “Bu bir OKB düşüncesi” diyerek onu tehlikeli bir gerçek yerine bir zihinsel olay olarak görmeyi deneyin.

  • Güvence istemeyi azaltın: Sürekli güvence almak döngüyü besler; yakınlarınızla bu konuda birlikte bir plan yapın.

  • Kompulsiyonu erteleyin: Kompulsiyonu hemen yapmak yerine birkaç dakika ertelemek, kaygının kendiliğinden azalabildiğini görmenizi sağlar.

  • Belirsizliği kabul etmeyi pratik edin: Yüzde yüz emin olma ihtiyacını fark edin ve küçük belirsizliklere katlanmayı deneyin.

  • Kendinizi suçlamayın: İstenmeyen düşünceler sizin karakterinizi ya da isteklerinizi yansıtmaz.

Yakınınız OKB yaşıyorsa

OKB yaşayan birinin yakını olmak zorlayıcı olabilir. Çoğu zaman aile üyeleri, sevdiklerini rahatlatmak için kompulsiyonlara katılır ya da sürekli güvence verir. Bu davranışlar iyi niyetli olsa da döngüyü güçlendirebilir. Yakınınızı eleştirmeden destekleyin, belirtilerle onu değil hastalığı ayırt edin ve profesyonel destek almasını teşvik edin. Tedavi sürecinde ailenin de bilgilendirilmesi ve sürece dahil edilmesi iyileşmeyi kolaylaştırır.

OKB hakkında yaygın yanlış inanışlar

  • “Herkes biraz OKB'lidir.” Düzenli olmayı sevmek ya da titiz olmak OKB değildir. OKB, kişiye yoğun sıkıntı veren ve hayatını belirgin biçimde etkileyen bir ruh sağlığı sorunudur.

  • “OKB sadece temizlik takıntısıdır.” Bulaşma kaygısı yaygın olsa da OKB kontrol etme, simetri, zarar verme korkusu, dini ya da ahlaki kaygılar gibi pek çok farklı biçimde ortaya çıkabilir.

  • “Rahatsız edici düşünceler gizli istekleri yansıtır.” Tam tersine, OKB'deki istenmeyen düşünceler kişinin değerleriyle çeliştiği için bu kadar sıkıntı yaratır. Bu düşünceleri yaşamak, onları gerçekleştirmek istediğiniz anlamına gelmez.

  • “İrade gücüyle geçer.” OKB bir irade ya da karakter zayıflığı değildir. Düşünceleri bastırmaya çalışmak çoğu zaman onları daha da güçlendirir; etkili olan, kanıta dayalı bir tedaviyle döngüyü kırmaktır.

Düşünceyi bastırmak neden işe yaramaz?

Psikolog Daniel Wegner'in “beyaz ayı” deneylerinde, katılımcılardan beyaz bir ayıyı düşünmemeleri istendiğinde, bu düşünce zihinlerine daha sık geri geldi. Bu bulgu, istenmeyen düşünceleri zorla uzaklaştırmaya çalışmanın onları daha görünür hâle getirebildiğini gösteriyor. OKB'de de düşünceleri bastırmak yerine onlarla farklı bir ilişki kurmayı öğrenmek, terapinin temel hedeflerinden biridir.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Takıntılı düşünceler ve tekrarlayıcı davranışlar gününüzün önemli bir kısmını alıyor, size yoğun sıkıntı veriyor ya da işinizi, okulunuzu ve ilişkilerinizi etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almanız önemlidir. OKB tedavi edilebilir bir sorundur ve erken başlanan tedavi çok daha iyi sonuçlar verir. Yoğun umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız beklemeden 112'yi arayın.

Bu yazının ilk versiyonu Psk. Gülşah Sabuncu tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Obsesif kompulsif bozukluk nedir?

OKB, istenmeyen ve tekrarlayan düşüncelerin (obsesyonlar) ve bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemlerin (kompulsiyonlar) günlük hayatı belirgin biçimde etkilediği bir ruh sağlığı sorunudur.

Her takıntı OKB midir?

Hayır. İstenmeyen düşünceler ve küçük takıntılar pek çok insanda görülür. OKB'den söz edebilmek için bu düşünce ve davranışların zaman alıcı olması, yoğun sıkıntı yaratması ya da hayatı belirgin biçimde etkilemesi gerekir.

OKB tedavi edilebilir mi?

Evet. Maruz bırakma ve tepki önleme temelli bilişsel davranışçı terapi ve gerekli durumlarda ilaç tedavisi, OKB belirtilerinde belirgin ve kalıcı iyileşme sağlayabilir.

OKB'nin nedenleri nelerdir?

OKB'nin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, beyin işleyişindeki farklılıklar, aşırı sorumluluk ve belirsizliğe tahammülsüzlük gibi inanç örüntüleri ve stresli yaşam olayları birlikte rol oynar.

OKB kendiliğinden geçer mi?

OKB genellikle tedavi edilmediğinde uzun süre devam eder ve dönemsel olarak şiddetlenebilir. Erken başlanan kanıta dayalı tedavi, belirtilerin belirgin biçimde azalmasını sağlayabilir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Takıntılı düşünceler hayatınızı zorlaştırıyorsa bir uzmanla konuşmak iyi gelebilir. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.