Sosyal Kaygı ve Çekingenlik

Sosyal kaygı ve çekingenlik neden artıyor? Toplumun özgüven ve dışa dönüklük beklentilerini ve kendi hikâyenizi keşfetmenin önemini okuyun.

Affekt·

Psikolog İclal Ekşioğlu AYDIN

Son dönemde, “özgüven eksikliğim var”; “sosyal ilişkilerimde hiç girişken değilim”; “sosyal kaygı yaşıyorum” gibi problemlerle terapiye başvuran danışanların sayısı arttı. Bunun sebepleri üzerine düşünmek beni bu yazıyı yazmaya iten şey oldu. Öncelikle, “özgüven”, “dışadönüklük”, “girişimcilik” gibi özelliklerin neden önem kazandığına bakmak gerekir diye düşünüyorum. Global dünyanın mesleki ve sosyal sahası gereği ve sosyal medyanın hayatımızdaki rolü gereği dış dünyayla, sosyal ağlarla etkileşimimiz son derece önemli hale geldi. Bu etkileşim dolayısıyla da dış dünyaya bakan yüzümüz, görünümümüz, kendimizi tanıtma biçimimiz en mühim meselemiz oldu. Peki bu “dış yüzümüz” nasıl olmalı? İşte bunun da kriterleri var. Medya araçları bu kriterleri bir paket program halinde sunmakta. Örneğin, bir dizi kahramanı her zaman etkileyici düzeyde dışa dönük ve girişimcidir. Veya işin uzmanları çıktıkları televizyon programlarında, özgüvenin ne kadar önemli ve çocuklarımıza kazandırmamız gereken bir özellik olduğunu anlatır. Diğer yandan, sosyal medya üzerinden sıklıkla “özgüven” temalı paylaşımlar yapılmakta. Veya izlediğimiz reklamlar girişimcilik, dışadönüklük mesajları ile dolu. Dört bir yandan zihnimize akan bilgileri toparladığımızda, bazı önermeler üretiriz: “Başarılı insanların özgüveni yüksek olur”; “Dışadönük olmazsan yalnız kalırsın”; “Bir yerlere gelebilmek istiyorsan, girişimci bir tarafın olmalı” vb.

Bu önermeler bombardımanında, kişi kimi zaman iç dünyasıyla çatışır. Yalnızlığı, sessizliği, dinginliği isteyen iç hissiyatı bir yanda, dış dünyanın beklentileri bir yanda durur. İki tarafa çekiştirildiği duygusunu yaşar ve gerilim meydana gelir. Çünkü kendisi olduğu haliyle bulunduğu ortamda kendine bir yer bulamaz, sıkışmış hisseder ve kendisini değiştirmesi gerektiği fikri onu devamlı surette rahatsız eder.

Zihnimize yerleşmiş bu önermelere bir örnek vermek isterim. İki oğlu olan bir anne, geçen gün çocuklarını tanımlarken birinin dışa dönük olduğunu, diğerinin ise daha çekingen olduğunu söyledi. Biri, insanlarla yakın teması seviyor, rahat ilişki kuruyor. Diğeri, öpmekten, öpülmekten dahi pek hoşlanmıyor. Bunları anlatırken araya sıkıştırdığı tanımlama enteresandı. Dışa dönük olanı tanımlarken, “O dışa dönük, akıllı. Diğeri öyle değil” dedi. Benim dikkatimi çeken nokta buydu. Her birinin ayrı iletişim şekilleri ve davranış çeşitleri olduğu ve birinin diğerine herhangi bir üstünlüğü olmadığı düşünülmemiş. Burada bir kıyaslama var. Birini daha iyi, daha doğru bulma ve onaylama var.

Aslında çekingenliğin ve sosyal kaygının artmasının başlıca iki sebebi olduğunu söyleyebiliriz. Birincisi, dış dünyanın kendi dönemsel çıkarları doğrultusunda bireyleri benzer bir kalıpta bir karaktere büründürerek istediği formata uygun normlar oluşturma çabasıdır. İkincisi ise, bu baskın hikaye veya baskın formatın dışında kalan tecrübeleri reddederek önemsiz kılma çabasıdır. Bu iki nedene bağlı olarak kişi kendi elindekinin yitip gittiğini hisseder ve bir boşluğa düşer, artık bütün becerileri yok sayılmıştır. Bu boşluğu istenen, talep edilen özelliklerle doldurmaya çabalar. Halbuki bazen o boşluklar öyle dolmaz, o bilgiler oraya ait değildir. Bu çelişki kişide bir kaygı ve gerilim yaratır.

Peki belirlenen kriterlere uygun bir girişimcilik veya özgüven sahibi olmayan herkes özgüveni eksik, girişimci olmayan bir yapıya sahip anlamına mı gelir? Bu insanlar hayatlarında hiç girişimde bulunmamış mıdır? Hiç mi kendilerine güvendiklerini hissetmemişlerdir? Yoksa problem, dış dünyanın isteklerini karşılayacak şekilde bir girişimciliğe sahip olmamakla mı ilgilidir? Bu noktada, dış dünyanın beklentilerini sorgulamak kadar kendi bireysel hayatımızdaki özgün, beklenen şekilde olmasa dahi farklı girişimcilik hikayelerimize mikroskopla bakmak da önemlidir. O kenara itilmiş hikayelerde bizim başarılarımız, değerlerimiz, duruşumuz ve bizi hayata bağlayan birikimimiz yatar. O birikimi, sırf “sosyal beklenti”ye uymuyor diye çöpe atmak kişiyi bildiğinden, yakın hissettiğinden, becerilerinden ve kendi biricik, özgün hikayesinden alıkoyar.

Bu kaygının üstesinden gelmenin yolu, kenara itilmiş ikincil konumdaki hikayelere göz atmaktır. Bize yakın olan, bizi ifade edene tekrar imkan vermektir. Böylece baskın hikaye haline gelen problem hikayesi yani “çekingenlik/sosyal kaygı” yerini kişinin “biricik hikayesi”ne bırakacaktır.

Sosyal kaygı nedeniyle başvuran danışanlardaki ortak özellikler arasında, bir arkadaşıyla/tanıdığıyla konuşmayı başlatmada zorlanma, iş/okul ortamında fikrini beyan etmede güçlük, yalnız vakit geçirme, toplumsal durumlardan kaçınma gibi birtakım benzer şikayetler yer alır. Bu kişiler etraflarından (aile üyeleri, öğretmenler, arkadaşlar vs.) çekingen bir kişiliğe sahip oldukları, bunun hayatlarında bir engel olduğu ve değiştirilmesi gerektiği fikrini çokça işitirler. Bu özelliklerinin, çevrenin beklentileri ile uyuşmadığını fark ettikçe hayatlarındaki baskın hikayenin adı “sosyal kaygı” olur. Problem hikayesi böylece kişinin hayatının merkezine oturur. Problem hikayesi olarak “sosyal kaygı”yı getiren danışanlarla çalışırken, hayatlarında yer alan ikincil hikayeleri birlikte araştırdığımızda ortaya çıkan çoklu hikayelere baktığımızda tamamen başka bir senaryoyla karşılaşırız.

Tecrübi gözlemlerimde bu danışanların farklı birçok bilgi ve birikimi örtük bir şekilde hayatlarında barındırdıklarını gördüm. Kiminin yaşının üzerinde bir yazma becerisiyle kendini ifade edebildiğini, kiminin kendi başına bir dil öğrenme azmi ile özgüven sahibi olduğunu, kiminin müziğe olan ilgisini bir enstrüman öğrenme girişimi ile ortaya koyduğunu birlikte gördük. Bu ve benzeri birçok hikayenin aslında sönük bir şekilde bir kenarda durduğunu, iltifat edilmediğini fark ettik. Bu çoklu hikayelere kulak verdiğimiz andan itibaren, baskın halde hayatın her yerini kaplayarak diğer hikayeleri kenara iten ve onlara alan tanımayan problem hikayesinin gerileyerek baskın olmaktan çıktığına ve çoklu hikayeler zincirinde kendi yerini alarak diğer hikayelerin de ifadesi için sahneyi boşalttığına birlikte şahit olduk.

Sonuç olarak, sosyal kaygı ve çekingenliğin artan bir problem olarak karşımıza çıkmasında rol oynayan global dünyanın yeni trendlerinin ve beklentilerinin değerlendirilmesi sosyal kaygıyı anlama açısından gereklidir. Bunun yanı sıra, her bireyin hayatında yer alan “biricik hikaye”nin ortaya çıkarılması ve ifadesine imkan tanınması, çekingenliğin problem olarak kişinin hayatını baskılamasını önlemektedir. Kişi, baskın problem hikayesini baz alarak değil de hayatındaki çoklu hikayeler ışığında kendisini ve hayatını değerlendirdiğinde, tamamen farklı bir resim çıkar ortaya. Bu büyük resimde kendisini yeniden konumlandıran kişi, çelişki ve kaygıların yerine bilgi ve birikiminden ilham almayı tercih eder hale gelecektir.

Sosyal kaygı nasıl görünür?

Sosyal kaygı, başkaları tarafından gözlemlenmek, değerlendirilmek ya da olumsuz yargılanmaktan duyulan yoğun ve süreklilik gösteren bir korkudur. Herkes zaman zaman yeni bir ortama girerken ya da kalabalık önünde konuşurken heyecanlanır. Sosyal kaygıda ise bu heyecan, kişinin istediği şeyleri yapmasını engelleyecek kadar güçlüdür ve çoğu zaman olaydan günler önce başlar.

Sosyal kaygı genellikle üç düzeyde kendini gösterir:

  • Bedensel belirtiler: Yüzün kızarması, terleme, titreme, kalp çarpıntısı, sesin titremesi, mide bulantısı ya da zihnin bir anda “boşalması.”

  • Düşünceler: “Aptalca bir şey söyleyeceğim”, “Herkes ne kadar gergin olduğumu fark edecek”, “Beni sıkıcı bulacaklar” gibi kendiliğinden gelen olumsuz tahminler.

  • Davranışlar: Toplantılarda söz almamak, davetleri geri çevirmek, telefonla aramak yerine mesaj atmak ya da sosyal ortamda yalnızca telefonla ilgilenmek gibi kaçınma ve “güvenlik” davranışları.

Sosyal kaygıyı sürdüren kısır döngü

Bilişsel davranışçı yaklaşıma göre sosyal kaygıyı ayakta tutan şey yalnızca korkunun kendisi değil, korkuyla baş etmek için yaptığımız şeylerdir. Kaçınılan her davet kısa vadede rahatlama sağlar ama zihne “Gerçekten tehlikeliydi, iyi ki gitmedin” mesajını verir. Gidilen ortamlarda ise kişi dikkatini kendine çevirir: Sesinin nasıl çıktığını, ellerinin titreyip titremediğini, yüzünün kızarıp kızarmadığını sürekli kontrol eder. Bu iç gözlem kaygıyı artırır ve karşısındaki insanla gerçek bir bağ kurmasını zorlaştırır.

Etkinlik bittikten sonra da döngü devam eder. Kişi, yaşananları zihninde tekrar tekrar oynatır ve en küçük hatayı büyütür: “Neden öyle dedim?”, “Kesin tuhaf olduğumu düşündüler.” Bu olay sonrası değerlendirme, bir sonraki sosyal durumun daha da korkutucu görünmesine yol açar. Döngüyü kırmanın ilk adımı, bu üç aşamayı kendi hayatınızda fark etmektir.

Gündelik hayatta atabileceğiniz küçük adımlar

  • Kaçındığınız durumların listesini çıkarın. En az korkutucudan en zoruna doğru sıralayın ve en kolay olanla başlayın. Örneğin bir kafede sipariş verirken birkaç cümle sohbet etmek, toplantıda bir soru sormaktan daha kolay bir başlangıç olabilir.

  • Dikkatinizi dışarı çevirin. Konuşurken kendinizi izlemek yerine karşınızdaki kişinin anlattıklarına, yüz ifadesine ve ortamın detaylarına odaklanmayı deneyin.

  • Güvenlik davranışlarını yavaş yavaş bırakın. Telefonun arkasına saklanmak ya da sürekli birine yapışmak kısa vadede rahatlatır ama korkunun devam etmesine neden olur.

  • İç eleştirmeninizin sesini tanıyın. “Rezil olacağım” düşüncesi geldiğinde onu bir gerçek değil, bir tahmin olarak ele alın ve kendinize “Bunun kanıtı ne?” diye sorun.

  • Kendi hikâyenizi hatırlayın. Yazının başında anlatıldığı gibi, “çekingen” etiketinin gölgesinde kalan başarılarınızı, ilgi alanlarınızı ve cesaret gösterdiğiniz anları not edin. Bu küçük hikâyeler, kendinize dair daha bütüncül bir resim oluşturur.

Terapide sosyal kaygı nasıl çalışılır?

Sosyal kaygı, psikoterapiye en iyi yanıt veren sorunlardan biridir. Bilişsel davranışçı terapide kişi, değerlendirilme korkusunu besleyen düşünceleri tanımayı ve kaçındığı durumlarla güvenli ve kademeli bir şekilde yüzleşmeyi öğrenir. Bu yazının yazarının da kullandığı anlatı terapisi gibi yaklaşımlarda ise “sosyal kaygı” hikâyesinin kişinin hayatını nasıl ele geçirdiği incelenir ve kenarda kalmış güçlü hikâyeler yeniden görünür hâle getirilir. Hangi yaklaşım seçilirse seçilsin, amaç kişiyi bambaşka biri yapmak değil, kendisi olarak sosyal hayatta daha rahat nefes alabilmesini sağlamaktır.

Bu yazı Kasım 2026’da Affekt editörleri tarafından güncellenmiş ve genişletilmiştir.

Sık Sorulan Sorular

Çekingenlik ile sosyal kaygı aynı şey midir?

Hayır. Çekingenlik bir mizaç özelliği olabilir ve kişinin hayatını kısıtlamayabilir. Sosyal kaygıda ise başkaları tarafından değerlendirilme korkusu belirgindir ve kişi sosyal durumlardan kaçınacak kadar sıkıntı yaşayabilir.

İçe dönük olmak bir sorun mu?

İçe dönüklük bir kusur değil, farklı bir iletişim ve enerji toplama biçimidir. Sorun, kişinin kendi doğasını kabul etmeyip sürekli dışa dönük olmaya zorlanmasıyla başlayabilir.

Sosyal kaygı için ne zaman destek almalıyım?

Sosyal ortamlardan kaçınmanız okul, iş veya ilişkilerinizi olumsuz etkiliyorsa ya da bu durumlar öncesinde yoğun kaygı yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız faydalı olur. Terapi, kendinizle daha barışık bir ilişki kurmanıza yardımcı olabilir.

Sosyal kaygı tedavi edilebilir mi?

Evet. Bilişsel davranışçı terapi başta olmak üzere psikoterapi yöntemleri sosyal kaygıda etkili sonuçlar verir. Kaçınılan durumlarla adım adım yüzleşmek, değerlendirilme korkusunu besleyen düşünceleri fark etmek ve kendi güçlü yanlarınızı yeniden keşfetmek zamanla kaygıyı belirgin şekilde azaltır.

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Sosyal kaygınızı bir uzmanla birlikte ele almak isterseniz: Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.