Üçüncü Dalga Terapiler: Metabilişsel Terapi, ACT, DBT ve Farkındalık Temelli Yaklaşımlar

Üçüncü dalga terapiler nedir? Metabilişsel terapi, kabul ve kararlılık terapisi, diyalektik davranış terapisi ve MBCT'nin temel fikirleri ve etkinliği.

Affekt Editör·
Üçüncü Dalga Terapiler: Metabilişsel Terapi, ACT, DBT ve Farkındalık Temelli Yaklaşımlar

Üçüncü dalga terapiler, bilişsel davranışçı terapinin gelişimindeki son büyük dönemi temsil eden; düşüncelerin içeriğini değiştirmekten çok, kişinin düşünce ve duygularıyla kurduğu ilişkiyi değiştirmeye odaklanan yaklaşımlardır. Metabilişsel terapi, kabul ve kararlılık terapisi (ACT), diyalektik davranış terapisi (DBT) ve farkındalık temelli bilişsel terapi (MBCT) bu dalganın en bilinen örnekleridir.

Bu yazıda önce “dalga” kavramının ne anlama geldiğini, ardından metabiliş kavramını ve metabilişsel terapiyi ayrıntılı biçimde ele alıyor; diğer üçüncü dalga yaklaşımların temel fikirlerini ve bilimsel olarak ne kadar etkili olduklarını özetliyoruz.

Davranışçı terapilerin üç dalgası

Davranışçı ve bilişsel terapilerin gelişimi çoğu zaman üç dalga hâlinde anlatılır. Birinci dalga, 1950'lerde ortaya çıkan ve öğrenme ilkelerine dayanan davranış terapisidir; korkulara kademeli maruz bırakma gibi teknikler bu dönemde gelişti. İkinci dalga, 1960-70'lerde Aaron Beck ve Albert Ellis'in öncülüğünde gelişen bilişsel terapidir. Bu yaklaşım, olumsuz duyguların ardındaki işlevsiz düşünceleri fark edip sorgulamayı ve değiştirmeyi hedefler.

Üçüncü dalga ise 1990'lardan itibaren yükselen ve Steven Hayes'in 2004'teki makalesiyle adlandırılan yaklaşımları kapsar. Bu yaklaşımlarda temel soru “Bu düşünce doğru mu?” olmaktan çok “Bu düşünceyle nasıl bir ilişki kuruyorum ve bu ilişki bana yardımcı oluyor mu?” sorusudur. Kabul, farkındalık, değerler, psikolojik esneklik ve düşüncelere mesafe almak bu dalganın ortak kavramlarıdır.

Biliş ve metabiliş nedir?

Metabilişi anlamak için önce bilişi anlamamız gerekir. Biliş, kişinin bir nesne ya da olayın varlığına ilişkin bilgili ve bilinçli hâle gelmesi sürecidir; düşünme, hatırlama, algılama, dikkat ve problem çözme bilişsel süreçlerdir. Biliş, kişinin duyguları, deneyimleri ve düşünceleri aracılığıyla bilgi edindiği etkin bir zihinsel süreçtir.

Metabiliş ise en kısa tanımıyla “düşünce hakkında düşünce”dir. Bu kavramı ilk kez sistematik olarak ele alan gelişim psikoloğu John Flavell'e göre metabiliş; kişinin kendi bilişsel süreçlerini fark etme, izleme ve düzenleme becerisidir. Örneğin bir sınava çalışırken bir konuyu anlamadığınızı fark edip başka bir öğrenme yöntemi denemeniz metabilişsel bir beceridir. Benzer şekilde “Endişelenmek beni hazırlıklı tutar” ya da “Bu düşünceleri kontrol edemiyorum” gibi inançlar da düşüncelerimiz hakkındaki düşüncelerdir; yani metabilişsel inançlardır.

Metabilişsel terapi

İngiliz psikolog Adrian Wells tarafından geliştirilen metabilişsel terapi, olumsuz duyguların sürmesinin temel nedeninin düşüncelerin içeriği değil, kişinin bu düşüncelere verdiği tepkiler olduğunu öne sürer. Wells'e göre kaygı ve depresyon gibi sorunlarda kişi, olumsuz bir düşünceye endişe, ruminasyon, tehdit izleme ve düşünce bastırma gibi yorucu stratejilerle yanıt verir. Wells bu örüntüye “bilişsel dikkat sendromu” adını verir.

Bu sendromu sürdüren metabilişsel inançlar iki türlüdür. Olumlu inançlar, örneğin “Olumsuzluklara hazır olmak için sürekli endişelenmeliyim” ya da “Geçmişi tekrar tekrar düşünürsem nedenini bulurum”, kişiyi endişeye ve ruminasyona yöneltir. Olumsuz inançlar ise, örneğin “Endişelerimi kontrol edemiyorum” ya da “Bu kadar düşünmek bana zarar verecek”, kişinin düşüncelerinden korkmasına yol açar. Metabilişsel yaklaşıma göre psikolojik sorunların oluşumunda ve sürmesinde, düşüncelerin içeriğinden çok bu şekilde düşünmenin anlamına yönelik değerlendirmeler belirleyicidir.

Kopuk farkındalık: Telefonu açmamak

Metabilişsel terapinin temel tekniklerinden biri “kopuk farkındalık” (detached mindfulness) olarak adlandırılır. Bu teknikte kişi, zihnine gelen bir düşünceyi fark eder ama onunla etkileşime girmez; analiz etmez, bastırmaya çalışmaz, ona karşı bir şey yapmaz. Yazımızın ilk versiyonunda bu durum güzel bir benzetmeyle anlatılmıştı: Aklınıza gelen her düşünce çalan bir telefon gibidir. Telefonun çalması hayatınızı zorlaştırmaz; ama her çalan telefona cevap verirseniz, yani her düşünceyle uzun uzun meşgul olursanız işlevselliğinizi kaybedebilirsiniz. Kopuk farkındalık, düşüncenin orada durmasına izin vermeyi ve telefonu açmamayı önerir.

Dikkat eğitimi ve endişe erteleme

Metabilişsel terapide kullanılan dikkat eğitimi tekniği, kişinin dikkatini esnek biçimde farklı seslere ve uyaranlara yöneltme becerisini geliştirir; böylece dikkatin tehdide ya da kendine takılıp kalması azalır. Endişe erteleme tekniği ise endişelerin kontrol edilebilir olduğunu deneyimleyerek göstermek için kullanılır. Terapi boyunca metabilişsel inançlar sorgulanır ve küçük deneylerle sınanır.

Kabul ve kararlılık terapisi (ACT)

Steven Hayes'in geliştirdiği kabul ve kararlılık terapisi, acı veren düşünce ve duygulardan kurtulmaya çalışmanın çoğu zaman acıyı artırdığını öne sürer. ACT'nin amacı “psikolojik esneklik”tir: Zor iç deneyimlerle mücadele etmek yerine onlara yer açabilmek ve bu deneyimler varken bile kişinin kendi değerleri doğrultusunda yaşamaya devam edebilmesi. ACT altı temel süreç üzerinde çalışır: kabul, bilişsel ayrışma (düşünceleri gerçeğin kendisi değil, birer düşünce olarak görebilmek), şimdiki anla temas, gözlemleyen benlik, değerler ve kararlı eylem.

Diyalektik davranış terapisi (DBT)

Marsha Linehan'ın geliştirdiği diyalektik davranış terapisi, başlangıçta yoğun duygusal dalgalanmalar, dürtüsellik ve kendine zarar verme davranışları yaşayan kişiler, özellikle borderline kişilik bozukluğu tanısı alanlar için tasarlandı. DBT'nin temelinde kabul ile değişim arasındaki diyalektik denge vardır: Kişi olduğu gibi kabul edilirken aynı zamanda değişmesi için desteklenir. Terapi; farkındalık, sıkıntıya dayanma, duygu düzenleme ve kişiler arası etkililik becerilerini öğretir. DBT bugün yeme bozuklukları ve madde kullanımı gibi farklı alanlarda da kullanılmaktadır.

Farkındalık temelli bilişsel terapi (MBCT)

Zindel Segal, Mark Williams ve John Teasdale tarafından geliştirilen farkındalık temelli bilişsel terapi, bilişsel terapiyi Jon Kabat-Zinn'in farkındalık uygulamalarıyla birleştirir. Özellikle tekrarlayan depresyonu olan kişilerde depresyonun geri dönmesini önlemek için tasarlanmıştır. MBCT, kişinin olumsuz düşünce örüntülerinin erken işaretlerini fark etmesini ve bu düşüncelere otomatik olarak kapılmak yerine farkındalıkla yanıt vermesini öğretir. Willem Kuyken ve arkadaşlarının hasta verilerine dayalı meta-analizi, MBCT'nin depresyonun tekrarlama riskini azalttığını gösterdi.

Üçüncü dalga terapiler ne kadar etkili?

Üçüncü dalga terapiler son yirmi yılda yoğun biçimde araştırıldı. Andreas Normann ve Nexhmedin Morina'nın meta-analizi, metabilişsel terapinin kaygı ve depresyon belirtilerinde büyük etkiler gösterdiğini bildirdi; ancak çalışma sayısının ve örneklem büyüklüklerinin hâlâ sınırlı olduğu vurgulandı. ACT'nin farklı sorunlarda etkili olduğunu gösteren çok sayıda çalışma bulunuyor ve A-Tjak ve arkadaşlarının meta-analizi ACT'nin bekleme listesi ve olağan bakıma göre daha etkili, köklü bilişsel davranışçı terapiyle ise genel olarak benzer düzeyde olduğunu gösterdi. DBT, kendine zarar verme davranışlarının azaltılmasında güçlü bir kanıt temeline sahip. Üçüncü dalga terapiler ikinci dalganın yerini almaktan çok, onu tamamlayan ve zenginleştiren bir yerde duruyor.

İkinci ve üçüncü dalga arasındaki farklar

  • Odak: İkinci dalga düşüncelerin içeriğini sorgular; üçüncü dalga düşüncelerle kurulan ilişkiyi değiştirir.

  • Hedef: İkinci dalga olumsuz duyguları azaltmayı hedefler; üçüncü dalga zor duygulara yer açarak değerli bir yaşam sürmeyi önceler.

  • Teknikler: İkinci dalgada düşünce kayıtları ve kanıt toplama öne çıkar; üçüncü dalgada farkındalık, kabul ve değer çalışmaları ağırlıktadır.

  • Ortak nokta: Her iki dalga da bilimsel yöntemi, yapılandırılmış seansları ve ev ödevlerini önemser.

Gündelik hayatta üçüncü dalga becerileri

  1. Düşünceyi adlandırın: “Ben başarısızım” yerine “Başarısız olduğum düşüncesi aklıma geliyor” demeyi deneyin.

  2. Telefonu açmayın: Rahatsız edici bir düşünce geldiğinde onu fark edin ve onunla tartışmadan dikkatinizi yaptığınız işe geri getirin.

  3. Değerlerinizi belirleyin: Kaygı ya da üzüntü varken bile sizin için önemli olan bir değer doğrultusunda küçük bir adım atın.

  4. Duyguya yer açın: Zor bir duyguyu bedeninizde nerede hissettiğinizi fark edin ve bir dakika boyunca onu değiştirmeye çalışmadan gözlemleyin.

  5. Kısa farkındalık molaları verin: Gün içinde birkaç kez durup nefesinizi ve çevrenizi fark edin.

Bir örnek üzerinden: Aynı düşünceye üç farklı yaklaşım

Bir toplantıdan sonra aklınıza “Herkes benim aptal olduğumu düşündü” düşüncesinin geldiğini varsayalım. İkinci dalga bilişsel terapi bu düşüncenin kanıtlarını incelemenizi önerir: Toplantıda sizi küçümseyen biri oldu mu? Daha gerçekçi bir alternatif düşünce ne olabilir? Kabul ve kararlılık terapisi ise düşünceyi tartışmak yerine, “Aptal olduğum düşüncesini fark ediyorum” diyerek ondan ayrışmanızı ve toplantıda önemsediğiniz değer neyse, örneğin katkı sunmak, ona doğru bir sonraki adımı atmanızı önerir.

Metabilişsel terapi ise düşüncenin içeriğiyle hiç ilgilenmeden, bu düşünceye nasıl tepki verdiğinize bakar: Akşam boyunca toplantıyı zihninizde tekrar tekrar canlandırıyor musunuz? Bunu yaparsanız bir sonraki toplantıya daha hazırlıklı olacağınıza mı inanıyorsunuz? Terapi, düşüncenin gelip gitmesine izin vermeyi ve ruminasyonu bırakmayı öğretir. Üç yaklaşımın da amacı sizi rahatlatmaktır; ama oraya farklı yollardan ulaşırlar.

Şefkat odaklı terapi ve şema terapi

Üçüncü dalga terapiler arasında zaman zaman şefkat odaklı terapi ve şema terapi de anılır. Paul Gilbert'in geliştirdiği şefkat odaklı terapi, özellikle yoğun utanç ve öz eleştiri yaşayan kişilerde, kendine şefkat gösterme becerisini geliştirmeyi hedefler. Jeffrey Young'ın geliştirdiği şema terapi ise çocuklukta karşılanmamış duygusal ihtiyaçlardan doğan köklü örüntüleri, yani şemaları ele alır ve bilişsel, davranışçı, bağlanma temelli ve deneyimsel teknikleri bir araya getirir. Bu yaklaşımlar, kişilik örüntüleri ve uzun süreli sorunlarda sıkça tercih edilir.

Hangi yaklaşım seçilirse seçilsin, terapinin başarısında danışan ile terapist arasındaki güvene dayalı ilişkinin, kişinin motivasyonunun ve terapide öğrenilen becerilerin günlük hayatta düzenli olarak uygulanmasının büyük rol oynadığını unutmamak gerekir.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Kaygı, endişe, ruminasyon, depresyon ya da yoğun duygusal dalgalanmalar hayatınızı zorlaştırıyorsa, üçüncü dalga yaklaşımlarda eğitim almış bir ruh sağlığı uzmanından destek almak iyi gelebilir. Hangi yaklaşımın sizin için uygun olduğu, yaşadığınız sorunlara ve tercihlerinize göre birlikte belirlenir. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112'yi arayın.

Bu yazının ilk versiyonu Klin. Psk. Yusuf Yıldız tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Üçüncü dalga terapiler nedir?

Üçüncü dalga terapiler, düşüncelerin içeriğini değiştirmekten çok kişinin düşünce ve duygularıyla kurduğu ilişkiyi değiştirmeye odaklanan bilişsel davranışçı yaklaşımlardır. Metabilişsel terapi, ACT, DBT ve MBCT bu yaklaşımların başlıcalarıdır.

Metabiliş nedir?

Metabiliş, düşünce hakkında düşünce olarak tanımlanır; kişinin kendi bilişsel süreçlerini fark etme, izleme ve düzenleme becerisidir. “Endişelenmek beni hazırlıklı tutar” gibi düşüncelerimiz hakkındaki inançlar da metabilişseldir.

Metabilişsel terapi hangi sorunlarda kullanılır?

Metabilişsel terapi başta yaygın anksiyete bozukluğu, depresyon, travma sonrası stres bozukluğu ve obsesif kompulsif bozukluk olmak üzere pek çok kaygı ve duygu durum sorununda kullanılır.

Üçüncü dalga terapiler klasik bilişsel davranışçı terapiden daha mı etkili?

Araştırmalar üçüncü dalga terapilerin etkili olduğunu, ancak genel olarak köklü bilişsel davranışçı terapiyle benzer düzeyde sonuçlar verdiğini gösteriyor. Hangi yaklaşımın daha uygun olduğu kişiye ve soruna göre değişir.

Kopuk farkındalık nedir?

Kopuk farkındalık, metabilişsel terapide kullanılan bir tekniktir. Kişi zihnine gelen düşünceyi fark eder ama onunla etkileşime girmez; analiz etmez, bastırmaya çalışmaz ve düşüncenin kendiliğinden gelip gitmesine izin verir.

Üçüncü dalga terapiler kimler için uygundur?

Bu yaklaşımlar depresyon, kaygı, stres ve duygu düzenleme güçlükleri gibi pek çok alanda kullanılır. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna bir ruh sağlığı uzmanıyla birlikte karar vermek en doğrusudur.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Hangi terapi yaklaşımının size uygun olduğunu bir uzmanla konuşabilirsiniz. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.