Travma: Anlama, Tanıma ve İyileşme Süreci

Travma, bir kişinin yaşadığı olağan dışı bir olay ya da süreç sonucunda fiziksel veya psikolojik olarak derinden sarsıldığı bir deneyimdir. Bir deprem, ciddi bir trafik kazası, fiziksel ya da cinsel saldırı, sevilen birinin ani ölümü ya da uzun süre maruz kalınan psikolojik baskı; bunların hepsi insanın güvenlik duygusunu, dünyaya ve kendine dair temel inançlarını sarsabilir. Travmadan sonra kendinizi “eskisi gibi değilim” diye düşünürken bulmanız, zihninizin ve bedeninizin yaşadığınız şeyi anlamlandırmaya çalıştığının bir göstergesidir.

Bu yazıda travmanın ne olduğunu, travma sonrasında hangi tepkilerin olağan sayıldığını, bu tepkilerin ne zaman travma sonrası stres bozukluğuna (TSSB) dönüşebileceğini ve iyileşmeyi neyin kolaylaştırdığını bilimsel araştırmalar ışığında ele alıyoruz. Amacımız korkutmak değil; yaşadıklarınızı anlamanıza ve kendinize nasıl destek olabileceğinizi görmenize yardımcı olmak.

Travma nedir? Psikolojide kullanılan tanım

Günlük dilde “travma” kelimesi çok geniş kullanılır; kötü geçen bir iş görüşmesinden ayrılığa kadar pek çok zorlayıcı deneyime travma dendiğini duyarız. Klinik psikolojide ise kavram daha dar tanımlanır. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı el kitabı DSM-5, travmatik olayı gerçek ya da ölüm tehdidi içeren bir olaya, ciddi yaralanmaya veya cinsel şiddete maruz kalmak olarak tanımlar. Bu maruz kalma, olayı doğrudan yaşamak, başkasının başına gelirken tanık olmak, yakın birinin böyle bir olay yaşadığını öğrenmek ya da mesleki olarak tekrar tekrar travmatik ayrıntılarla karşılaşmak biçiminde olabilir.

Bu dar tanım, tanı koymak için önemlidir. Ama klinik tanımın dışında kalan deneyimler de derin izler bırakabilir. Uzun süren duygusal istismar, sürekli aşağılanma, ihmal ya da kronik bir belirsizlik içinde yaşamak, tek bir büyük olay kadar zorlayıcı olabilir. Bu nedenle travmayı değerlendirirken yalnızca olayın kendisine değil, kişinin onu nasıl yaşadığına, ne kadar çaresiz hissettiğine ve sonrasında ne kadar destek gördüğüne de bakmak gerekir.

Travma ne kadar yaygın?

Travmatik olaylar sanıldığından çok daha yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü’nün 24 ülkede yaklaşık 69 bin kişiyle yürüttüğü Dünya Ruh Sağlığı Araştırmaları’nda katılımcıların yüzde 70’inden fazlasının hayatı boyunca en az bir travmatik olay yaşadığı, kişi başına ortalama üç travmatik deneyim düştüğü bulunmuştur (Kessler ve ark., 2017). Aynı araştırma, kişiler arası şiddet içeren olayların travma sonrası stres bozukluğu açısından en yüksek riski taşıdığını göstermiştir.

Buna karşın travma yaşayan herkes TSSB geliştirmez. Aynı veri setine dayanan bir başka analizde TSSB’nin yaşam boyu yaygınlığı genel nüfusta yaklaşık yüzde 3,9, travmaya maruz kalanlar arasında ise yaklaşık yüzde 5,6 olarak bulunmuştur (Koenen ve ark., 2017). Bu rakamlar bize önemli bir şey söyler: Travma sonrası yaşanan sarsıntı çok yaygındır, ama kalıcı bir bozukluğa dönüşmesi kaçınılmaz değildir.

Travma sonrası olağan tepkiler

Travmatik bir olayın ardından ilk günlerde ve haftalarda yoğun tepkiler yaşamak, zihnin “tehlike geçti mi?” sorusuna cevap aramasının doğal bir parçasıdır. Bu tepkiler bir zayıflık ya da “aşırı duyarlılık” göstergesi değildir. Sık görülen tepkileri dört başlıkta toplayabiliriz:

  • Duygusal tepkiler: Yoğun korku, üzüntü, öfke, suçluluk ya da utanç; bazen de hiçbir şey hissetmeme, duygusal donukluk.

  • Bedensel tepkiler: Uyku sorunları, kabuslar, baş ağrısı, mide şikâyetleri, çarpıntı, sürekli tetikte olma ve en küçük seste irkilme.

  • Zihinsel tepkiler: Olayın istemsizce zihne gelmesi, dikkat ve konsantrasyon güçlüğü, karar vermekte zorlanma, “ya yine olursa?” düşünceleri.

  • Davranışsal tepkiler: Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden ya da konuşmalardan kaçınma, sosyal ortamlardan çekilme, ani öfke patlamaları.

Bu belirtilerin çoğu zamanla ve destekle hafifler. Psikolog George Bonanno’nun kayıp ve travma üzerine yaptığı çalışmalar, potansiyel olarak travmatik olaylar yaşayan insanların önemli bir kısmının yalnızca kısa süreli ve sınırlı bir sarsıntı yaşadığını, işlevselliklerini büyük ölçüde koruduğunu göstermiştir (Bonanno, 2004). Bonanno bu durumu “dayanıklılık” olarak tanımlar ve bunun nadir bir özellik değil, insanın sıradan bir kapasitesi olduğunu vurgular.

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) ne zaman düşünülür?

Travma sonrası tepkiler bir aydan uzun sürüyor, yoğunluğu azalmıyor ve günlük yaşamı belirgin biçimde aksatıyorsa travma sonrası stres bozukluğu ihtimali değerlendirilir. DSM-5’e göre TSSB dört belirti kümesiyle tanımlanır:

  1. Yeniden yaşantılama: Olaya dair istemsiz anılar, kabuslar ya da olay yeniden oluyormuş gibi hissetme (geri dönüşler).

  2. Kaçınma: Olayı hatırlatan düşüncelerden, duygulardan, yerlerden ve kişilerden uzak durmaya çalışma.

  3. Düşünce ve duygudurumda olumsuz değişiklikler: “Dünya tamamen tehlikeli”, “Benim suçum” gibi inançlar, sürekli olumsuz duygular, ilgi kaybı ve başkalarından kopukluk hissi.

  4. Aşırı uyarılmışlık: Sürekli tetikte olma, kolay irkilme, uyku ve dikkat sorunları, öfke patlamaları.

Burada kritik nokta süre ve işlevselliktir. İlk haftalarda bu belirtilerin bir kısmını yaşamak beklenir. Ancak belirtiler aylar geçmesine rağmen azalmıyorsa, iş, ilişkiler ya da uyku ciddi şekilde etkileniyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla değerlendirme yapmak önemlidir. Tanı, yalnızca bir uzman tarafından ayrıntılı bir görüşmeyle konabilir.

Neden bazı insanlar daha kolay toparlanır?

Aynı olayı yaşayan iki kişiden birinin hızla toparlanıp diğerinin uzun süre zorlanması, çoğu zaman “güçlü” ya da “zayıf” olmakla açıklanmaz. Araştırmalar pek çok etkenin bir arada rol oynadığını gösterir. Brewin ve arkadaşlarının 2000 yılında yayımladığı meta-analizde, olay sonrasında sosyal desteğin yetersiz olması ve ek yaşam stresleri, TSSB ile en güçlü ilişkili risk etkenleri arasında yer almıştır (Brewin, Andrews ve Valentine, 2000). Yani olaydan sonra yaşadıklarımız, olayın kendisi kadar belirleyici olabilir.

Ozer ve arkadaşlarının 2003 tarihli meta-analizi ise olay sırasında yaşanan süreçlere dikkat çeker: Olay anında yaşanan yoğun kopukluk hissi (her şeyin bir rüya gibi ya da gerçek dışı gelmesi) sonraki TSSB belirtileriyle en güçlü ilişkili etkenlerden biri olarak bulunmuştur. Önceki travma öyküsü ve aile öyküsü gibi etkenler de rol oynar, ancak etkileri daha sınırlıdır (Ozer ve ark., 2003).

Toparlanmayı destekleyen koruyucu etkenler ise daha umut vericidir: güvendiğiniz insanlarla bağ kurmak, kendinizi güvende hissedebileceğiniz bir ortam, günlük rutinlere yeniden dönebilmek ve yaşadığınızı anlamlandırabilmek. Bu etkenlerin çoğu, zamanla geliştirilebilen ve desteklenebilen şeylerdir.

Travma neden “takılı” kalır? Zihnin hafıza ve anlam döngüsü

Travmatik anıların sıradan anılardan farklı davranması pek çok kişiyi korkutur. Bir koku, bir ses ya da bir cümle, olayın duygusunu bir anda geri getirebilir. Anke Ehlers ve David Clark’ın bilişsel modeli bu durumu açıklamak için sık kullanılır. Modele göre TSSB’yi sürdüren üç temel unsur vardır: travmaya ve sonuçlarına dair olumsuz yorumlar (“Bir daha asla güvende olmayacağım”, “Zayıf olduğum için böyle oldu”), parçalı ve iyi işlenmemiş anılar ve kaçınma gibi kısa vadede rahatlatan ama uzun vadede sorunu sürdüren baş etme yolları.

Bu modeli test eden ve saldırı ya da trafik kazası sonrası acil servise başvuran 800’den fazla kişiyi altı ay boyunca izleyen bir çalışmada, olumsuz yorumlar, dağınık anılar ve yardımcı olmayan baş etme stratejilerinin altıncı aydaki TSSB belirtilerini önemli ölçüde yordadığı bulunmuştur (Beierl ve ark., 2020). Bu bulgu cesaret vericidir; çünkü yorumlar ve baş etme biçimleri, terapide üzerinde çalışılabilen değişkenlerdir.

Kaçınma kısa vadede bir sığınak gibi görünür; ama uzun vadede zihnin, yaşananın geçmişte kaldığını öğrenmesine fırsat vermez.

İyileşme süreci: Adım adım neler yapabilirsiniz?

Travma sonrası iyileşme düz bir çizgide ilerlemez; iyi günler ve zor günler bir arada olur. Aşağıdaki adımlar, araştırmaların desteklediği ve günlük hayatta uygulanabilen yollardır. Kriz ve afet sonrası müdahalelere yön veren uluslararası bir çerçeve de benzer şekilde beş temel unsura vurgu yapar: güvenlik duygusu, sakinleşme, öz yeterlik ve toplumsal yeterlik, bağlantı ve umut (Hobfoll ve ark., 2007).

1. Güvenliği yeniden kurun

Olay geçmiş olsa da bedeniniz hâlâ alarm durumunda olabilir. Öncelik, gerçekten güvende olduğunuz bir ortam yaratmaktır. Hâlâ tehlike altındaysanız (örneğin şiddet devam ediyorsa) güvenliğinizi sağlamak her şeyden önce gelir. Acil bir durumda 112’yi aramaktan çekinmeyin.

2. Bedeni sakinleştirmeyi öğrenin

Yavaş nefes almak, özellikle nefes verişi uzatmak, bedenin alarm sistemini yatıştırmaya yardımcı olur. Dört saniye nefes alıp altı saniyede vermeyi birkaç dakika sürdürmek basit bir başlangıçtır. Ayaklarınızın yere bastığını hissetmek, çevrenizdeki beş nesneyi saymak gibi “şimdiye dönme” egzersizleri, geri dönüş anlarında zihni bugüne çağırır.

3. Rutinlere yavaş yavaş dönün

Düzenli uyku saatleri, düzenli öğünler ve gün içinde küçük de olsa hareket etmek sinir sistemine “hayat devam ediyor” mesajı verir. Alkol veya madde kullanımı kısa vadede uyuşturucu bir rahatlama sağlasa da uykuyu bozar, kaygıyı artırır ve iyileşmeyi geciktirir.

4. Bağlantıda kalın

Yaşadığınızı ayrıntılarıyla anlatmak zorunda değilsiniz; ama yalnız kalmamak önemlidir. Güvendiğiniz biriyle vakit geçirmek, bir yakınınıza nasıl hissettiğinizi kısaca söylemek ya da sadece birlikte yürüyüşe çıkmak, sosyal desteğin koruyucu etkisinden yararlanmanın yollarıdır.

5. Duygularınıza alan açın

Duyguları bastırmak, onları yok etmez. Günlük tutmak, duygularınızı ve düşüncelerinizi yazıya dökmek, onları biraz mesafeden görmenize yardım eder. Yazarken kendinizi zorlamayın; çok yoğunlaşan bir duygu fark ederseniz ara verip sakinleşme egzersizine dönebilirsiniz.

6. Kaçınmayı küçük adımlarla azaltın

Olayı hatırlatan her şeyden kaçınmak hayatınızı giderek daraltabilir. Gerçekte tehlikeli olmayan ama kaygı uyandıran durumlara (örneğin olayın yaşandığı semtten geçmek) küçük ve kontrollü adımlarla yaklaşmak, zihnin yeniden güvenlik öğrenmesini destekler. Bu adımı ağır travmalarda tek başınıza değil, bir uzmanla birlikte atmanız daha doğru olur.

7. Kendinize şefkatle yaklaşın

“Daha hızlı toparlanmalıydım” ya da “Bunu engelleyebilirdim” gibi düşünceler travma sonrası çok sık görülür. Bu düşüncelerin çoğu, olaydan sonra edinilen bilgilerle geçmişi yargılamaktan kaynaklanır. Kendinize, aynı şeyi yaşayan bir arkadaşınıza davranacağınız gibi davranmaya çalışın.

Travma sonrası büyüme: Acının içinden gelen değişim

Travma yalnızca kayıplarla anılmak zorunda değildir. Richard Tedeschi ve Lawrence Calhoun, bazı insanların travmatik deneyimlerin ardından hayata dair önceliklerinde, ilişkilerinde, kişisel güçlerine dair algılarında ve anlam duygusunda olumlu değişimler bildirdiğini tanımlamış ve buna travma sonrası büyüme adını vermiştir (Tedeschi ve Calhoun, 1996). Bu büyüme acıyı silmez ya da yaşananı haklı çıkarmaz; acıyla birlikte var olabilir.

Önemli bir not: Travma sonrası büyüme bir zorunluluk ya da başarı ölçütü değildir. Kendinizi “bu deneyimden bir ders çıkarmak zorunda” hissetmeniz gerekmez. Bazen iyileşme, sadece yeniden uyuyabilmek ve sevdiklerinizle bir akşam yemeğinin tadını çıkarabilmektir.

Travma tedavisinde hangi terapiler etkilidir?

Travma sonrası stres bozukluğunun tedavisinde psikoterapiler ilk basamak olarak önerilir. Birleşik Krallık’ın Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE) kılavuzu, yetişkinlerde travma odaklı bilişsel davranışçı terapileri ve belirli koşullarda EMDR’ı (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme) önermektedir (NICE, 2018).

Lewis ve arkadaşlarının 2020’de yayımladığı kapsamlı meta-analiz de en güçlü kanıtın travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, bilişsel işleme terapisi, bilişsel terapi, EMDR ve uzatılmış maruz bırakma gibi yaklaşımlarda olduğunu göstermiştir. Bu terapilerin ortak noktası, travmatik anıyı güvenli bir ortamda işlemek ve olaya dair olumsuz yorumları gözden geçirmektir.

Bilinmesi gereken bir başka nokta: Olaydan hemen sonra herkese uygulanan tek seanslık, olayı ayrıntılı anlattırmaya dayalı “psikolojik çözümleme” görüşmelerinin TSSB’yi önlediğine dair kanıt yoktur ve NICE kılavuzu bunu rutin olarak önermez. İlk haftalarda daha çok pratik destek, güvenlik ve izleme önerilir; belirtiler sürüyorsa yapılandırılmış terapi devreye girer.

Travma çalışması online terapi ile de yürütülebilir. Önemli olan, travma alanında deneyimli bir uzmanla, kendinizi güvende hissettiğiniz bir terapi ilişkisi kurabilmektir.

Bir yakınınız travma yaşadıysa nasıl destek olabilirsiniz?

  • Dinleyin, zorlamayın: Anlatmak isterse yargılamadan dinleyin; anlatmak istemezse bunu da saygıyla karşılayın.

  • Pratik destek sunun: Yemek getirmek, bir işi halletmek ya da sadece yanında olmak çoğu zaman sözlerden daha iyi gelir.

  • Tepkileri normalleştirin: “Bu kadar zaman geçti, artık unutmalısın” yerine “Yaşadığın şey çok ağırdı, böyle hissetmen anlaşılır” demek daha destekleyicidir.

  • Kendinize de dikkat edin: Başkasının travmasına uzun süre tanıklık etmek de yorucu olabilir. Gerekirse siz de destek alın.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Aşağıdaki durumlardan biri sizin için geçerliyse bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmeniz önerilir:

  • Travmatik olaydan bu yana bir aydan uzun süre geçmesine rağmen belirtiler azalmıyorsa,

  • Kabuslar, geri dönüşler ya da sürekli tetikte olma hâli uykunuzu, işinizi veya ilişkilerinizi bozuyorsa,

  • Olayı hatırlatan şeylerden kaçınmak hayatınızı belirgin biçimde daraltıyorsa,

  • Alkol, madde ya da başka yollarla duygularınızı uyuşturmaya çalıştığınızı fark ediyorsanız,

  • Yoğun suçluluk, utanç ya da umutsuzluk duyguları geçmiyorsa.

Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Travmanın izleriyle tek başınıza baş etmek zorunda değilsiniz; doğru destekle iyileşme mümkündür.

Travma alanında daha fazla bilgi edinmek isterseniz Uzm. Klin. Psk. Deniz Çalı’nın Metakognitif Terapi Işığında Travmayı Anlamak ve Travmatik Anılarla Başa Çıkmak workshop’u da bir başlangıç olabilir.

Bu yazının ilk versiyonu Uzm. Klin. Psk. Ömer Çaçan tarafından kaleme alınmıştır.

Sıkça sorulan sorular

Travma yaşadığımı nasıl anlarım?

Bir olaydan sonra yoğun korku, suçluluk, uyku sorunları, olayı istemsizce tekrar tekrar hatırlama ya da onu hatırlatan durumlardan kaçınma yaşıyorsanız bu, travmatik bir tepki olabilir. Bu tepkiler ilk haftalarda olağandır; ancak bir aydan uzun sürüyor ve azalmıyorsa bir uzmanla değerlendirmek iyi olur.

Travma yaşayan herkes TSSB geliştirir mi?

Hayır. Dünya genelinde insanların büyük çoğunluğu hayatı boyunca en az bir travmatik olay yaşar, ancak yalnızca bir kısmında travma sonrası stres bozukluğu gelişir. Sosyal destek, güvenlik duygusu ve olay sonrası stresin azlığı toparlanmayı kolaylaştırır.

Travmanın etkileri zamanla kendiliğinden geçer mi?

Pek çok kişide travma sonrası tepkiler zamanla ve destekle hafifler. Ancak belirtiler aylarca sürebilir ve günlük yaşamı etkileyebilir; bu durumda travma odaklı terapiler iyileşmeyi belirgin şekilde kolaylaştırır.

Travma için hangi terapi daha etkilidir?

Araştırmalar travma odaklı bilişsel davranışçı terapiler, bilişsel işleme terapisi, uzatılmış maruz bırakma ve EMDR için güçlü kanıt sunmaktadır. Size en uygun yöntem, bir uzmanla yapılacak değerlendirme sonrasında belirlenir.

Travma terapisi online yapılabilir mi?

Evet. Travma odaklı terapiler online olarak da yürütülebilir. Önemli olan, travma alanında deneyimli bir uzmanla güvenli bir terapi ilişkisi kurmak ve seansları rahat, kesintisiz bir ortamda yapabilmektir.

Kaynaklar

Okumaya devam edin

Uzman desteği: Travmanın izleriyle tek başınıza baş etmek zorunda değilsiniz; travma alanında deneyimli uzman klinik psikologlarımızla online olarak görüşebilirsiniz. Online terapi için başvurun →

Uzman desteği almak için bir adım atın.

Uzman klinik psikologlarımızı tanıyın, workshoplarımıza göz atın.